Nghịch lý xuất khẩu cà phê Việt: Bán hàng núi, thu tiền cắc vì ‘bốc vác’ hàng xô

(PLO)- Dù xuất khẩu đạt mốc 9 tỉ USD, ngành cà phê Việt Nam hiện vẫn đang phải đối mặt với bài toán nan giải để thoát mác bán thô.

Trong khuôn khổ Lễ hội Tôn vinh Cà phê – Trà Việt lần 4 – năm 2026 đang diễn ra tại Trung tâm Thương mại Gigamall (TPHCM), chiều 4-4, Báo Người Lao Động tổ chức Hội thảo “Giải pháp thúc đẩy chế biến sâu để tăng giá trị cho cà phê Việt” với sự tham gia của lãnh đạo các cơ quan quản lý, chuyên gia, doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng.

Tại hội thảo, các chuyên gia nhận định lợi thế nguyên liệu chỉ trở thành sức mạnh kinh tế khi gắn với chế biến sâu và văn hóa. Nếu không thay đổi cách làm, ngành hàng tỉ USD này sẽ mãi giậm chân tại chỗ dù sản lượng xuất thô đứng đầu thế giới.

Xuất khẩu sản lượng khổng lồ nhưng giá trị thấp

Kết thúc niên vụ 2024-2025, ngành cà phê ghi nhận con số kỷ lục: Xuất khẩu vượt 1,5 triệu tấn, thu về hơn 8,4 tỉ USD (tính theo năm dương lịch 2025 là gần 9 tỉ USD). Nhìn từ bề mặt, Việt Nam vững vàng trên đỉnh chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, đằng sau những con số vĩ mô hào nhoáng ấy là rủi ro hiện hữu của nền kinh tế chỉ chuyên “bốc vác” hàng xô.

Chỉ thẳng vào nghịch lý này, ông Nguyễn Thành Tài, Ủy viên Ban chấp hành Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam (VICOFA), đưa ra dẫn chứng: Cà phê nhân xuất khẩu chỉ đạt bình quân 5.610 USD/tấn.

Trong khi đó, nhóm chế biến sâu (rang xay, hòa tan) dù chỉ chiếm 143.425 tấn sản lượng nhưng lại mang về giá trị 9.760 USD/tấn; riêng cà phê hòa tan vọt lên tới 11.180 USD/tấn.

Sự chênh lệch gấp đôi này là minh chứng đắt giá cho thấy phần thặng dư lớn nhất trong chuỗi toàn cầu đang nằm ở khâu công nghệ, còn chúng ta chỉ hưởng phần ngọn.

Áp lực càng đè nặng khi Liên minh châu Âu (EU) – thị trường tiêu thụ 2,7 triệu tấn cà phê mỗi năm – đang thiết lập luật chơi mới. Ông Trần Văn Công, Tham tán Nông nghiệp Việt Nam tại EU, cảnh báo giai đoạn tăng trưởng dựa vào giá rẻ đã chấm dứt. EU hiện áp đặt đạo luật chống phá rừng, yêu cầu số hóa và truy xuất nguồn gốc vùng trồng vô cùng khắt khe. Việc xuất khẩu nguyên liệu mù mờ thông tin giờ đây mang lại rủi ro bị loại khỏi chuỗi cung ứng cực kỳ cao.

Tại Đắk Lắk, vùng thủ phủ đóng góp 165.000 tấn sản lượng/năm, bài toán định vị lại chuỗi giá trị cũng là trăn trở lớn. Ông Nguyễn Thiên Văn, Phó chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, nhìn nhận tỉnh nhà đang bắt buộc phải rẽ hướng tư duy từ sản lượng lớn sang giá trị cao. Nguồn cung khổng lồ chỉ thực sự hóa thành sức mạnh kinh tế nếu địa phương thu hút được hạ tầng kho vận hiện đại, chế biến chiết xuất và công nghệ rang xay.

Lý giải nguyên nhân khiến hạt cà phê Việt Nam mãi luẩn quẩn ở khâu thô, chuyên gia thị trường cà phê Nguyễn Quang Bình chỉ ra “tử huyệt” nằm ở cách tổ chức thị trường trôi nổi, manh mún.

Khối doanh nghiệp FDI đang nắm tới 70% kim ngạch xuất khẩu nhờ bệ phóng tài chính vững chắc, trong khi các doanh nghiệp nội địa vẫn hoạt động rời rạc, đói vốn và chưa lọt sâu được vào chuỗi cung ứng quốc tế.

Chế biến sâu cùng văn hóa định vị thương hiệu

Khi bài toán sản lượng đã chạm trần, vũ khí cạnh tranh tiếp theo của cà phê Việt chính là một “chiếc áo” văn hóa. Bà Bùi Hoàng Yến, phụ trách Văn phòng Cục Xúc tiến thương mại, Bộ Công Thương tại TP.HCM, khẳng định: “Khi cạnh tranh thuần túy về chất lượng với Brazil, cà phê Việt Nam gặp không ít thách thức. Nhưng nếu được định vị phân khúc cao cấp, khoác lên câu chuyện gắn với con người, lịch sử và địa lý, sản phẩm hoàn toàn chinh phục quốc tế bằng bản sắc riêng”.

Dưới góc độ thực chiến của doanh nghiệp, ông Thái Anh Tuấn, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu 2-9 Đắk Lắk (Simexco Daklak) đúc kết ba chân kiềng của chế biến sâu gồm: Vốn, công nghệ và thị trường. Simexco đã đi trước một bước khi liên kết chặt chẽ với 60.000 hộ nông dân để chuẩn hóa hồ sơ cho từng container xuất khẩu.

Đồng thời, theo ông Nguyễn Đức Hưng, Giám đốc Công ty CP SX-TM-XNK Cà phê Napoli, toàn ngành phải kiên quyết dẹp bỏ tư duy làm hàng kém chất lượng (pha trộn bắp, đậu nành) vốn vẫn còn manh mún ở nông thôn để tiến thẳng lên cà phê sạch.

Bà Cao Xuân Thu Vân, Chủ tịch Liên minh Hợp tác xã Việt Nam, cũng thẳng thắn chỉ rõ điểm nghẽn: Mô hình liên kết “4 nhà” đang đứt gãy vì nạn “bẻ kèo” giữa nông dân và doanh nghiệp. Cần lập các hợp đồng chuỗi ràng buộc trách nhiệm để ngân hàng tự tin giải ngân, thay vì chỉ chăm chăm đếm tài sản thế chấp.

Cuối cùng, các chuyên gia chỉ ra tình trạng thiếu vắng trầm trọng chính sách đầu tư kho bãi, máy sấy và công nghệ sau thu hoạch – lép vế hoàn toàn nếu đem so sánh với ngành lúa gạo. Do đó, cà phê Việt cần bịt những lỗ hổng hạ tầng mới thực sự giữ lại được hàng tỉ USD giá trị thặng dư ngay trên sân nhà.

Thành lập Liên minh cà phê chế biến sâu Việt Nam

Tại Lễ hội Tôn vinh Cà phê – Trà Việt lần 4 – năm 2026, Liên minh cà phê chế biến sâu Việt Nam đã chính thức ra mắt . Đây là nền tảng hợp tác hành động thiết thực, gắn kết nguồn lực từ nhà nước, ngân hàng, truyền thông và doanh nghiệp nhằm thúc đẩy tiến trình chế biến sâu.

Trong giai đoạn 2026 – 2027, Liên minh này sẽ thực hiện 3 nhiệm vụ trọng tâm : Vận hành chuyên trang số “Kinh tế cà phê Việt”; Xây dựng “Bản đồ hệ sinh thái cà phê chế biến sâu”; Tổ chức các diễn đàn kết nối và vinh danh 10 doanh nghiệp chế biến tiêu biểu.