Ngoại giao Việt Nam nâng tầm khởi xướng, dẫn dắt

Chia sẻ với báo Pháp Luật TP.HCM, các chuyên gia gợi ý các hướng đi để Việt Nam có thể đề xuất và dẫn dắt các sáng kiến, quy tắc, luật chơi ở tầm khu vực và toàn cầu, phù hợp với lợi ích của đất nước, cũng như lợi ích chung của quốc tế.

TS PHẠM THỊ YÊN, bộ môn Quan hệ đối ngoại Trường ĐH Sài Gòn:

Xác định rõ các “ngách chiến lược”

Để “nâng tầm đối ngoại đa phương” và không chỉ dừng lại ở việc tham gia tích cực, Việt Nam cần chuyển từ vai trò tham gia sang khởi xướng và dẫn dắt. Muốn làm được điều đó, trước hết chúng ta phải xác định rõ các “ngách chiến lược” – tức những lĩnh vực mà thế giới đang cần tiếng nói mới, Việt Nam có lợi thế tương đối, có thực tiễn để đóng góp và có độ chính danh cao. Trên cơ sở đó, triển khai ngoại giao chuyên biệt để tạo ra dấu ấn trong từng lĩnh vực.

Một số lĩnh vực Việt Nam có khả năng dẫn dắt nổi bật gồm: Chuyển đổi năng lượng – thích ứng biến đổi khí hậu, an ninh lương thực, quản trị dữ liệu – kinh tế số và an ninh biển dựa trên Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Ví dụ, đối với lĩnh vực biến đổi khí hậu, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, vì giáp Biển Đông và nằm ở khu vực hạ lưu sông Mekong. Chính “tổn thương hiện hữu” này lại tạo cho chúng ta lợi thế chính danh rất lớn khi tham gia đàm phán hoặc đề xuất các sáng kiến toàn cầu về vấn đề này. Việt Nam có thể dẫn dắt bằng cách đề xuất các khuôn khổ hợp tác về nông nghiệp bền vững, quản trị nước ở tiểu vùng sông Mekong; xây dựng mạng lưới chuyên gia và doanh nghiệp về chuyển đổi năng lượng công bằng hoặc đề xuất đưa ra “Bộ quy tắc ứng phó xâm nhập mặn ASEAN”. Với kinh nghiệm thực tế phong phú của mình, Việt Nam hoàn toàn có khả năng định hình tiêu chuẩn khu vực về thích ứng với biến đổi khí hậu trong nông nghiệp – thủy sản.

Trong lĩnh vực an ninh lương thực, vì là một trong ba quốc gia xuất khẩu lương thực lớn nhất thế giới, Việt Nam có vị thế tự nhiên để dẫn dắt các sáng kiến về lương thực và nông nghiệp bền vững. Chúng ta có thể đề xuất bộ nguyên tắc khu vực về thương mại nông sản bền vững (truy xuất nguồn gốc, giảm phát thải, an toàn thực phẩm); thúc đẩy hợp tác nhóm nhỏ như Việt Nam – Nhật – ASEAN về nông nghiệp công nghệ cao hoặc xây dựng Trung tâm ASEAN về dự báo an ninh lương thực (đặt tại Cần Thơ chẳng hạn). Những sáng kiến này không chỉ phục vụ lợi ích quốc gia mà còn đáp ứng nhu cầu cấp bách của khu vực.

Dự thảo văn kiện lần này nhấn mạnh việc vươn lên, tiên phong vào những lĩnh vực mới, theo tôi, đó là các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, năng lượng mới, năng lượng tái tạo, công nghệ sinh học, y sinh… Đây là những lĩnh vực quyết định vị thế của quốc gia trong những năm tới, mà nếu không vào “sớm và mạnh”, Việt Nam sẽ bị bỏ lại phía sau.

ThS NGUYỄN THỊ LAN ĐAN, giảng viên tại Học viện Cán bộ TP.HCM

Ở lĩnh vực an ninh biển và quản trị đại dương, Việt Nam có thực tiễn phong phú, có tính chính danh mạnh khi kiên định lập trường dựa trên UNCLOS, không đơn phương gây căng thẳng và luôn xử lý tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Từ nền tảng này, Việt Nam có thể đề xuất các mô hình hợp tác tiểu đa phương như nhóm Việt Nam – Indonesia – Philippines về an ninh biển và nghề cá. Đây là cách hiệu quả để “gieo mầm” những tiêu chuẩn mới, bởi nhiều quy tắc quốc tế hiện nay thực chất bắt đầu từ hợp tác nhóm nhỏ trước khi mở rộng thành chuẩn mực khu vực hoặc toàn cầu.

Bên cạnh đó, với hình ảnh là quốc gia độc lập, tự chủ, không liên minh quân sự, có quan hệ tốt với hầu hết các nước và từng đảm nhiệm thành công Chủ tịch Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc hai lần, Việt Nam có khả năng đảm nhận vai trò trung gian hòa giải quy mô nhỏ. Việt Nam có thể đề xuất “Sáng kiến hòa giải ASEAN”, thúc đẩy đối thoại về Myanmar, hay hỗ trợ thu hẹp bất đồng trong các vụ việc nội khối như căng thẳng Thái Lan – Campuchia hoặc một số vấn đề trên Biển Đông.

Quan trọng nhất, Việt Nam phải tham gia từ sớm vào quá trình định hình luật chơi. Khi có mặt từ đầu, chúng ta mới có thể kiến tạo, dẫn dắt và bảo đảm rằng luật chơi phù hợp với lợi ích của Việt Nam và đóng góp thiết thực cho cộng đồng quốc tế.

ThS PHAN XUÂN DŨNG, Viện ISEAS-Yusof Ishak (Singapore), nghiên cứu sinh tại ĐH Quốc gia Úc:

Kiên trì mục tiêu “chủ động, linh hoạt, hiện đại, hiệu quả”

Để xây dựng nền ngoại giao “chủ động, linh hoạt, hiện đại, hiệu quả”, Việt Nam cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp cụ thể. Một trong số đó là cần tăng cường phối hợp giữa ba trụ cột ngoại giao – Đảng, Nhà nước và Nhân dân – thông qua cơ chế phối hợp chặt chẽ và rõ ràng hơn. Ngoại giao Đảng mở đường cho quan hệ chiến lược, ngoại giao Nhà nước thể chế hóa và triển khai, còn ngoại giao Nhân dân tạo nền tảng xã hội vững chắc cho quan hệ song phương.

Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực dự báo và nghiên cứu chiến lược thông qua việc xây dựng hệ sinh thái tri thức phục vụ đối ngoại. Các viện nghiên cứu, trường ĐH cần được đầu tư thỏa đáng để có thể sản xuất các phân tích chất lượng cao, kịp thời về diễn biến quốc tế.

Ngoài ra, cần đổi mới phương pháp ngoại giao phù hợp với thời đại số. Ngoại giao số không chỉ là sử dụng mạng xã hội mà còn là ứng dụng công nghệ vào công tác dự báo, phân tích dữ liệu lớn và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm các rủi ro địa chính trị. Cần phát triển các chuyên ngành ngoại giao mới như ngoại giao công nghệ, ngoại giao năng lượng, phù hợp với các xu hướng toàn cầu hiện nay.

Cũng cần bảo đảm nguồn lực tương xứng cho đối ngoại, bao gồm ngân sách, đào tạo cán bộ và hiện đại hóa cơ sở vật chất. Chỉ khi có đầu tư thỏa đáng, nền ngoại giao mới thực sự hiện đại và hiệu quả. Đào tạo nguồn nhân lực đối ngoại chất lượng cao là một nội dung được nhấn mạnh trong dự thảo báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII.