Ngôi đền nghìn năm được vua đặt tên, thờ ngựa trắng giữa Hà Nội

Ngôi đền được vua đặt tên

Những ngày cuối năm, khi phố cổ Hà Nội bắt đầu khoác lên mình sắc đỏ của đào, sắc vàng của quất, mai chuẩn bị đón tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, bên trong Đền Bạch Mã (P.Hoàn Kiếm, Hà Nội), không khí dọn dẹp, trang hoàng cũng tất bật hơn thường lệ. Từng ban thờ, hoành phi, câu đối được lau chùi cẩn thận. Sân đền rực rỡ sắc xuân nhưng vẫn giữ được vẻ trầm mặc, linh thiêng vốn có của một ngôi đền hơn 1.000 năm tuổi.

Ông Nguyễn Hải Đường (69 tuổi, thủ từ đền Bạch Mã) cho hay, đền được xây dựng từ thế kỷ thứ IX (khoảng năm 866), khi Thần Long Đỗ (tên thật là Tô Lịch) làm quan ở làng Long Đỗ, khi mất thì dân làng quý trọng, để nhớ ơn thì lập đền thờ ngài. Sau này, ngài được suy tôn là Thần Long Đỗ.

Trong lịch sử Thăng Long – Hà Nội, đền Bạch Mã (trấn Đông) cùng với đền Voi Phục (trấn Tây), đền Kim Liên (trấn Nam) và đền Quán Thánh (trấn Bắc) được biết đến là “Thăng Long tứ trấn”, biểu tượng cho đời sống tâm linh chốn Kinh kỳ.

Nhắc lại câu chuyện lịch sử về đền Bạch Mã, ông Nguyễn Hải Đường thông tin, tương truyền rằng, năm 1010, vua Lý Thái Tổ dời đô từ Hoa Lư (Ninh Bình) ra Thăng Long, nhà vua xây thành nhưng cứ xây lại đổ. Có người mách vua, ngôi đền này rất linh thiêng, vua cho người đến cầu khấn thì sẽ xây được thành.

Sau đó, vua Lý Thái Tổ cho người đến cầu khấn và được báo mộng, nếu thấy ngựa trắng từ đền chạy ra thì đo đạc theo bước chân ngựa và xây thành. Nhà vua làm đúng như lời mộng báo và thành đã đứng vững.

Sau khi xây dựng xong thành Thần Long Đỗ được vua Lý Thái Tổ phong làm thành hoàng kinh thành Thăng Long; vua cũng đặt cho đền này là đền Bạch Mã (năm 1010).

Đền Bạch Mã có kiến trúc độc đáo bậc nhất Việt Nam

Vị thủ từ đền Bạch Mã thông tin, trải qua hơn 1.000 năm lịch sử, ban quản lý đền vẫn cố gắng giữ gìn kiến trúc truyền thống cũng như tín ngưỡng, tôn giáo của đền, không để mai một, thất thoát điều gì. Đền có kiến trúc gồm: nghi môn (1 cửa chính, 2 cửa cảnh, 2 cửa phụ); tiếp đến là phương đình (8 cột, 8 mái), tiếp sau là tiền tế, trung tế, hậu cung. Tất cả từ trong ra ngoài đều thờ Thần Long Đỗ.

Thủ từ đền Bạch Mã cũng nêu điểm đặc biệt của ngôi đền khác với các ngôi đền khác. Cụ thể, đền khác lư hương đặt ngoài trời, còn ở đây lư hương đặt ở phương đình (trong nhà). Điểm đặc sắc của công trình kiến trúc đền Bạch Mã chính là hệ thống mái hình mai cua liên kết giữa các hạng mục kiến trúc. Điều này tạo sự khép kín, liên hoàn, tăng thêm không gian cho di tích, tạo điểm nhấn khác biệt, hiếm thấy của di tích so với nhiều di tích vùng đồng bằng Bắc bộ.

Ở nơi khác đây là công đồng, còn ở đây là ban Bạch Mã đại vương, hiện thân của Thần Long Đỗ được đặt chính giữa. Từ trong ra ngoài đền đều thờ thần Long Đỗ. Bạch Mã đại vương cũng là Thần Long Đỗ.

Các hạng mục này được bố trí theo chiều dọc, trong một không gian khép kín. Du khách vào phương đình sẽ thấy bên trái có một am nhỏ với khám thờ tượng quan âm, bên phải có bức phù điêu Long Vân và hòn non bộ, còn trước mặt là tòa đại bái 3 gian 2 dĩ, cửa bức bàn. Chính điện thờ tượng Bạch Mã, đầu hồi thờ tam tòa thánh Mẫu, trong cung cấm có khám thờ Thần Long Đỗ.

Đồ thờ trong đền có rất nhiều thứ giá trị quý. Vị thủ từ cho hay, ngai của ngài là kiệu cổ. Đây là loại kiệu bát cống tám người khiêng. Mới đây, có người muốn làm kiệu mới đẹp hơn. Nhà đền mời họa sĩ làng nghề đến thì họ đều bảo không thể làm nổi. Thế mới thấy các họa tiết cha ông xưa làm quá tinh xảo.

Với 14 bia đá và 21 bản sắc phong có niên đại từ thời Lê Trung Hưng đến thời nhà Nguyễn, ông Đường nói, đây là nguồn sử liệu quan trọng phản ánh lịch sử hình thành, phát triển cũng như giá trị của đền Bạch Mã. 

“Các tư liệu và hiện vật này cho thấy sự tôn kính của các vương triều và nhân dân đối với thần chủ đền: Long Đỗ – Bạch Mã đại vương”, ông Đường nói.

Theo ông Đường, lễ hội đền Bạch Mã gồm lễ hội thường niên và đại lễ tổ chức 5 năm một lần. Trong lễ hội lớn có tổ chức lễ Xuân Ngưu (dâng trâu mùa xuân) – một nghi thức quan trọng liên quan đến lễ hội đền Bạch Mã. Lễ hội được mở đầu bằng nghi thức cáo thỉnh do vị thủ từ và đội tế nam đứng ra thực hiện.

Sau phần lễ tế thánh, mô hình trâu được làm với kích thước tương đương trâu thật sẽ được rước từ đền Bạch Mã ra bờ sông Hồng để làm lễ “hóa” nghênh xuân tiến ngưu, hàm nghĩa tống khí lạnh mùa đông, đón khí ấm mùa xuân về. Đây là một nghi thức quan trọng của hội đền Bạch Mã.

Vị thủ từ cũng nhấn mạnh, lễ hội thường niên được tổ chức vào 2 ngày 12 và 13 tháng 2 âm lịch hàng năm. Trong thời gian diễn ra lễ hội, bên cạnh các nghi thức dâng hương, tế thánh trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa phục vụ đông đảo nhân dân và du khách thập phương như: biểu diễn chầu văn, ca trù, chèo, quan họ, cùng các màn trình diễn võ thuật tại sân khấu ngoài trời và trong khuôn viên đền Bạch Mã.