Những người Mỹ kẹt giữa làn đạn ở Trung Đông

Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết 24.000 công dân nước này đã rời khỏi Trung Đông kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu chiến dịch không kích Iran ngày 28/2, trong đó 13.000 người nhận được hỗ trợ trực tiếp, với các chuyến bay sơ tán bắt đầu được thực hiện từ hôm 4/3.

“Chúng tôi sẽ không ngơi nghỉ cho đến khi tất cả người Mỹ sơ tán khỏi khu vực này được về nhà”, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Mỹ Tommy Pigott nói. “Chúng tôi đang làm việc suốt ngày đêm để thực hiện điều đó”.

Nhưng nhiều người Mỹ cho biết họ vẫn không thể rời đi hoặc phải tự tìm đường về nhà mà không có bất kỳ giúp đỡ nào từ chính phủ.

“Anh, Pháp, Đức và thậm chí cả Cộng hòa Czech đều đang điều phối máy bay thuê ngoài để đưa công dân của họ thoát khỏi khu vực”, Randy Manner, thiếu tướng lục quân Mỹ về hưu, người đã mất quãng thời gian dài mới có thể rời Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), nói. “Còn Bộ Ngoại giao Mỹ đang ở đâu? Thật sự quá thảm hại”.

Thách thức sơ tán

Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang phải đối mặt nhiều thách thức khi tổ chức chiến dịch đưa công dân Mỹ về nước, trong bối cảnh tên lửa và máy bay không người lái (UAV) bay rợp trời tại Trung Đông suốt một tuần qua.

Các cuộc tấn công đáp trả từ Iran đã nhắm vào một số cơ quan ngoại giao Mỹ. Nhiều cơ quan phải đóng cửa, số khác hoạt động với đội ngũ nhân viên bị cắt giảm đáng kể.

Giới chức Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định việc cắt giảm biên chế công chức chính quyền không ảnh hưởng đến khả năng ứng phó. Tuy nhiên, cách xử lý tình huống của họ đã vấp phải phản ứng dữ dội.

“Có vẻ như công dân Mỹ trong khu vực cùng nhân viên và thân nhân của họ tại các đại sứ quán chỉ được tính đến sau cùng, điều này hoàn toàn trái ngược cách thức hoạt động thông thường”, Yael Lempert, cựu đại sứ Mỹ tại Jordan, người từng dẫn dắt chiến dịch sơ tán cộng đồng người Mỹ khỏi Libya trong các cuộc biểu tình năm 2011, nói.

Thực tế, Mỹ chưa trải qua nhiều cuộc sơ tán với quy mô như vậy trong quá khứ. Cuộc rút lui khỏi Afghanistan năm 2021, vốn bị Tổng thống Trump và các đồng minh chỉ trích gay gắt, là cuộc sơ tán lớn nhất trong lịch sử Mỹ, với khoảng 124.000 người được vận chuyển bằng đường không khỏi Kabul khi lực lượng Taliban tiếp quản. Năm 2006, Mỹ đã sơ tán 15.000 công dân khỏi Lebanon khi cuộc xung đột giữa Israel và Hezbollah nổ ra.

Nhưng hiện có hàng trăm nghìn công dân Mỹ sinh sống tại các quốc gia nằm trong diện phải sơ tán tại Trung Đông. Họ sinh sống, làm việc trên một khu vực rộng lớn bằng hơn 50% diện tích lục địa Mỹ.

Vào tuần trước khi chiến dịch không kích diễn ra, Bộ Ngoại giao Mỹ đã rút một số nhân viên khỏi các đại sứ quán ở Lebanon, Israel và Iraq. Khi xung đột nổ ra sáng 28/2, Bộ Ngoại giao phát đi cảnh báo về khả năng “gián đoạn đi lại và đóng cửa không phận”.

Không lâu sau, vào ngày 2/3, Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách các vấn đề lãnh sự Mora Namdar ra thông báo kêu gọi công dân “rời đi ngay lập tức” khỏi hàng loạt quốc gia, gồm Iran, Israel và các vùng lãnh thổ Palestine, Qatar, Bahrain, Ai Cập, Iraq, Jordan, Kuwait, Lebanon, Oman, Arab Saudi, Syria, UAE và Yemen “bằng phương tiện thương mại sẵn có do những rủi ro nghiêm trọng về an toàn”.

Ngoại trưởng Marco Rubio hôm 3/3 thông báo Bộ Ngoại giao đã lập đường dây nóng cho người Mỹ muốn rời đi, với 120 nhân viên trực tổng đài 24/7. Tuy nhiên, những người gọi đến chỉ nghe thấy thông báo tự động: “Vui lòng không phụ thuộc vào chính phủ Mỹ để được hỗ trợ di chuyển hoặc sơ tán ở thời điểm hiện tại”. Thông báo này sau đó đã được thay đổi.

Chính phủ cũng bắt đầu tổ chức các chuyến bay thuê ngoài từ UAE, Arab Saudi và Jordan, với chuyến đầu tiên rời khu vực hôm 4/3. Theo các quan chức Bộ Ngoại giao, tính đến ngày 6/3, nhiều chuyến bay đã hạ cánh tại Mỹ chở theo hàng trăm người sơ tán.

Tự thân vận động

Miguel Aldaco, người đến từ California và sống tại Qatar, cho biết ông đã cố gắng gọi đến đường dây nóng của Bộ Ngoại giao Mỹ nhưng họ không có thông tin về các chuyến bay sơ tán. Ngày 3/3, ông liên hệ với Đại sứ quán Mỹ tại Doha và được khuyên rời đi bằng chuyến bay thương mại, dù không phận phần lớn Vịnh Ba Tư lúc bấy giờ đã đóng. Họ cũng thông báo với ông rằng chính quyền không có kế hoạch cho các chuyến bay sơ tán vào thời điểm đó.

“Chúng tôi quyết định tự thân vận động”, Aldaco nói. Ông tìm được cách thông qua bạn bè và các nhóm WhatsApp, thuê một tài xế với giá hơn 1.000 USD đưa ông, vợ và hai con tới Arab Saudi trong hành trình kéo dài 7 tiếng, rồi từ đó mua vé máy bay về Mỹ. Đêm 5/3, họ đặt chân trở về San Francisco.

“Một mặt họ bảo chúng tôi sơ tán, nhưng mặt khác lại nói đừng mong chờ giúp đỡ từ chính phủ”, Aldaco nói.

Một chuyên gia quan hệ công chúng Mỹ sống tại Qatar cũng đã trả hơn 1.000 USD cho chuyến xe tới Riyadh hôm 5/3. Hành trình của ông đi ngang qua một căn cứ không quân Mỹ vừa bị tên lửa Iran tấn công hồi đầu tuần, phải đổi xe hai lần tại biên giới và ông đã tận mắt chứng kiến tên lửa, UAV Iran bị đánh chặn trên bầu trời Qatar.

Karl Kalinkewicz sống gần một cảng ở Abu Dhabi, thủ đô UAE, nơi bị UAV Iran tấn công hôm 1/3. Ông cho biết mình không nhận được hỗ trợ nào từ Bộ Ngoại giao Mỹ dù đã làm theo hướng dẫn đăng ký, gọi đường dây nóng và điền mẫu đơn khẩn cấp.

“Hoàn toàn không có một chút thông tin nào”, ông nói. “Tôi phải tự tìm hiểu và xoay xở mọi thứ”.

Ông và vợ đã đặt được chỗ trên một chuyến bay thương mại đến New York hôm 1/3 với giá 1.800 USD mỗi vé phổ thông, đắt gấp đôi bình thường.

Tại Mỹ, các nghị sĩ đang yêu cầu câu trả lời từ chính quyền Tổng thống Trump.

“Mặc dù chúng tôi đã nhận được thông báo rằng kế hoạch hỗ trợ sơ tán đang được tiến hành, cử tri của chúng tôi vẫn mù tịt thông tin”, một nhóm thượng nghị sĩ đảng Dân chủ viết trong thư gửi Ngoại trưởng Rubio. “Cuộc khủng hoảng này do chính Tổng thống Trump gây ra và phản ứng tại khu vực dường như đã nằm ngoài tầm kiểm soát của ông ấy”.

Khi được hỏi tại sao chính quyền không có kế hoạch kịp thời hơn để sơ tán công dân Mỹ khỏi Trung Đông, Tổng thống Trump hôm 3/3 giải thích ngắn gọn rằng bởi “mọi thứ diễn ra quá nhanh”.

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)