Những vấn đề sẽ định hình địa chính trị thế giới năm 2026

Chiến sự Ukraine chưa thể chấm dứt

4 năm sau khi xung đột Nga – Ukraine bùng phát, một giải pháp hòa bình vẫn còn xa vời, bất chấp nỗ lực trung gian đàm phán của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Cả Moskva và Kiev đều vẫn kiên trì với điều kiện của mình mà không chịu nhượng bộ, đặc biệt là về lãnh thổ, khiến cơ hội thành công cho các cuộc đàm phán hòa bình trở nên mong manh.

Năm tới sẽ là một cuộc đấu tranh về ý chí, nơi quyết định bên nào sẽ trụ lại được lâu hơn trong cuộc chiến tiêu hao kéo dài khiến cả hai bên đều hứng chịu tổn thất lớn về nguồn lực, Orysia Lutsevych, người đứng đầu Diễn đàn Ukraine thuộc tổ chức nghiên cứu Chatham House, trụ sở ở London, nhận định.

Ukraine phải điều chỉnh nền kinh tế của mình để thích ứng với một cuộc xung đột kéo dài khi nguồn viện trợ tài chính từ Mỹ bị cắt, còn các khoản hỗ trợ của Liên minh châu Âu trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Kiev cũng phải tăng cường năng lực công nghiệp nhằm để tăng khả năng tự chủ về vũ khí, trong bối cảnh nguồn hỗ trợ từ phương Tây cạn dần.

Việc Ukraine thắng thế trong cuộc đua công nghệ về đánh chặn máy bay không người lái (UAV), đồng thời có được khả năng tập kích sâu vào lãnh thổ Nga cũng là mục tiêu quan trọng không kém.

Nhưng thách thức với Ukraine là Nga cũng liên tục đổi mới về công nghệ quốc phòng. Nga đã tăng cường năng lực sản xuất UAV và giờ đây thậm chí vượt trội Ukraine trong lĩnh vực này. Tên lửa đạn đạo của Moskva hiện có khả năng né tránh các hệ thống đánh chặn tốt hơn, kể cả hệ thống phòng không Patriot do Mỹ sản xuất.

Liệu “liên minh thiện chí” của châu Âu có thể duy trì hỗ trợ Ukraine hay không là câu hỏi quan trọng không kém khi Mỹ đang rút lui dần khỏi khu vực. Để giữ vững phòng tuyến vào năm 2026, Ukraine sẽ cần khoảng 100 tỷ USD viện trợ quân sự, hỗ trợ tài chính và được chuyển giao những khí tài tốt nhất.

Sáng kiến Danh sách Yêu cầu Ưu tiên của Ukraine ( PURL) do NATO khởi xướng, vốn khuyến khích các quốc gia thành viên mua vũ khí Mỹ cho Ukraine, cũng cần thêm tiền vào năm 2026. Đến nay, 13 thành viên khối mới chỉ cam kết chi 2 tỷ USD. Hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, vào tháng 7/2026 có thể là một mốc quan trọng giúp khối củng cố cam kết này và đạt được đồng thuận về các thỏa thuận an ninh tương lai cho Ukraine.

Hòa bình mong manh ở Trung Đông

Năm 2026 sẽ là phép thử xem liệu các thỏa thuận ngừng bắn ở Trung Đông có thể trở thành nền tảng cho những nỗ lực ngoại giao có ý nghĩa và các thỏa thuận hòa bình bền vững hay không. Lệnh ngừng bắn ở Gaza do Mỹ làm trung gian hồi tháng 10 đã mang lại một khoảng nghỉ quý giá cho người dân khu vực sau hai năm bị tàn phá bởi chiến sự giữa Israel và Hamas.

Việc Tổng thống Trump tham gia vào nỗ lực ngoại giao khu vực đã tạo ra áp lực rất cần thiết lên cả Israel và Hamas, song kế hoạch hòa bình vẫn thiếu một khuôn khổ chi tiết, một mốc thời gian cụ thể và cam kết từ cả đôi bên. Hành động từ quốc tế, đặc biệt là các cường quốc khu vực, sẽ là yếu tố thiết yếu để biến thỏa thuận ngừng bắn thành một tiến trình chính trị và tái thiết sâu rộng hơn.

Lebanon và Syria vẫn trong tình trạng mong manh về thể chế, khiến cả hai quốc gia đều dễ bị tổn thương trước nguy cơ xung đột tái diễn. Cuộc bầu cử quốc hội Lebanon, dự kiến diễn ra vào tháng 5/2026, có thể mang lại cơ hội để ổn định chính phủ kỹ trị được quốc tế hậu thuẫn tại nước này. Nhưng bất chấp cuộc đàm phán trực tiếp giữa Israel và Lebanon, hai nước vẫn tồn tại nhiều vấn đề khó tháo gỡ, như việc giải giáp Hezbollah.

Tại Syria, mặc dù chính quyền mới đã hoàn thành cuộc bầu cử quốc hội đầu tiên và bạo lực đã giảm bớt, nỗ lực tái thiết đang bị trì trệ. Chuyến thăm lịch sử của Tổng thống lâm thời Ahmed al-Sharaa tới Nhà Trắng hồi tháng 11/2025 và việc Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt Syria có thể báo hiệu những cơ hội kinh tế mới cho quốc gia này.

Trong khi đó, bóng ma về một cuộc đối đầu Israel – Iran khác lại ám ảnh khu vực sau cuộc giao tranh 12 ngày hồi tháng 6. Dù Israel miễn cưỡng đối thoại, việc thiết lập lại các kênh ngoại giao với Iran là điều thiết yếu để ngăn chặn Tehran tái khởi động chương trình hạt nhân.

Nếu Israel tiếp tục tập trung vào răn đe thay vì ngoại giao và thúc đẩy hòa bình ở Gaza, giới quan sát đánh giá Tel Aviv có thể sẽ bị cô lập hơn nữa trong năm 2026.

Các cuộc bầu cử gần như chắc chắn sẽ được Israel tổ chức vào năm 2026 và thách thức đang đặt ra với Thủ tướng Benjamin Netanyahu trước câu hỏi liệu ông có thể giành chiến thắng thêm một lần nữa hay không.

Mỹ – Trung tăng ganh đua ảnh hưởng

Quỹ đạo của quan hệ Mỹ – Trung được cho là sẽ trở nên rõ ràng hơn vào năm 2026, khi Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình lên kế hoạch cho các chuyến thăm lẫn nhau sau thỏa thuận đình chiến thương mại hồi tháng 10.

Mặc dù giới chính trị và an ninh Mỹ tin rằng họ phải chuẩn bị cho nhiều thập kỷ cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc, ông Trump lại xem Bắc Kinh là một đối tác mà ông có thể hợp tác kinh doanh, ngay cả khi phải sử dụng chiến lược đe dọa để đảm bảo lợi thế ngắn hạn.

Bất kể Tổng thống Trump tiếp cận Trung Quốc theo cách nào, Chủ tịch Tập vẫn tin rằng Washington đang cố gắng kiềm chế Bắc Kinh về lâu dài. Khi công bố Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 vào tháng 3/2026, ông Tập nhiều khả năng sẽ đẩy nhanh nỗ lực của Trung Quốc nhằm đạt được khả năng tự chủ về công nghệ và công nghiệp, qua đó đưa đất nước vượt qua những “điểm nghẽn” do Mỹ kiểm soát, như chất bán dẫn chất lượng cao.

Quỹ đạo quan hệ Mỹ – Trung sẽ ảnh hưởng đến phần còn lại của thế giới. Điều đó sẽ được thể hiện rõ khi hai siêu cường này cùng với Ấn Độ đăng cai các hội nghị thượng đỉnh quan trọng vào năm 2026, như hội nghị BRICS tại Ấn Độ, APEC tại Trung Quốc vào tháng 11 và G20 tại Mỹ vào tháng 12.

Ở những nơi khác tại châu Á, các lãnh đạo mới của Nhật Bản và Hàn Quốc, Thủ tướng Sanae Takaichi và Tổng thống Lee Jae-myung, sẽ phải tiếp tục cố gắng quản lý tình trạng phân cực chính trị và tăng trưởng kinh tế trì trệ trong nước, đồng thời cân bằng các mối quan hệ phức tạp với Mỹ và Trung Quốc.

Tác động từ đòn thuế Mỹ tới kinh tế toàn cầu

Điều bất ngờ lớn nhất đối với kinh tế toàn cầu vào năm 2025 là việc Tổng thống Trump đã thực sự làm những gì ông tuyên bố trong chiến dịch tranh cử. Cho đến nay, kinh tế thế giới đã chịu ảnh hưởng ít hơn so với dự đoán từ việc Mỹ áp thuế đối ứng với hàng loạt quốc gia. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo tăng trưởng toàn cầu ở mức hơn 3% vào năm 2026 và hàng loạt thị trường chứng khoán gần đây đã chạm mức cao nhất mọi thời đại.

Kết quả này một phần là do các quốc gia khác chọn không trả đũa việc Mỹ tăng thuế quan và tiếp tục giao thương với nhau theo các điều khoản của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Ngoài ra, còn có các yếu tố bù đắp khác, như cơn bùng nổ đầu tư vào AI ở Mỹ, việc nới lỏng giới hạn nợ của Đức hay đồng USD suy yếu.

Một câu hỏi then chốt cho năm 2026 là liệu những động lực này có tiếp tục đủ sức đối trọng với các tác động tiêu cực từ hành động của ông Trump đối với nền kinh tế Mỹ và toàn cầu hay không. Một kịch bản có thể xảy ra là thị trường tài chính có thể hứng chịu cú điều chỉnh mạnh hoặc thậm chí sụp đổ, vốn được khuếch đại bởi làn sóng cắt giảm tín dụng ở các thị trường tín dụng tư nhân.

Câu hỏi thứ hai liên quan đến đà tăng trưởng có phần trì trệ của kinh tế Trung Quốc. Tổng hợp các yếu tố, như nhu cầu nội địa yếu, giá nhà giảm, cạnh tranh trong nước quá mức và xu hướng bảo hộ ngày càng tăng của nước ngoài đối với hàng xuất khẩu được trợ cấp mạnh tay của Trung Quốc, cuối cùng có thể buộc giới chức nước này phải triển khai các biện pháp tài khóa và tiền tệ cần thiết nhằm thúc đẩy tiêu dùng nội địa.

Laurel Rapp, giám đốc Chương trình Mỹ và Bắc Mỹ tại Chatham House, cho rằng nếu Washington không có một chiến lược mới, thế giới sẽ phải đối mặt với một năm 2026 chao đảo với các cuộc chiến thuế quan, những hành động gây áp lực quân sự hay kiềm chế đối với những đối tác của Mỹ đang tìm cách duy trì quan hệ với Trung Quốc.

Tuy nhiên, Tòa án Tối cao Mỹ trong năm 2026 có thể ra phán quyết hạn chế đáng kể quyền sử dụng thuế quan của Tổng thống Trump. Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát quốc hội Mỹ trong cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11/2026, quyền lực của ông Trump sẽ càng bị thu hẹp hơn.

Vũ Hoàng (Theo AFP, Reuters, Chatham House)