Nơi giữ báu vật hoàng gia và nếp nhà rường cổ

Tọa lạc tại địa chỉ 31 đường Nguyễn Chí Thanh (phường Phú Xuân, thành phố Huế), phủ thờ công chúa Ngọc Sơn là một trong số những công trình nhà rường còn được gìn giữ vẹn nguyên linh hồn di sản của mảnh đất thần kinh. 

Ngôi nhà được xây dựng vào năm 1921 dưới thời vua Khải Định, đây là nơi thờ tự công chúa Ngọc Sơn, nhũ danh là Nguyễn Phước Hỷ Hỷ, ái nữ của vua Đồng Khánh (trị vì 1885 – 1889).

Bà kết hôn với Trung quân Đô thống Nguyễn Hữu Tiễn, con trai của vị đại thần triều Nguyễn – Đông các đại học sĩ Nguyễn Hữu Thảng. Tuy nhiên sau khi hạ sinh một bé gái, công chúa Ngọc Sơn mắc bạo bệnh và qua đời khi mới tròn 20 tuổi.

Trước khi lìa xa cõi thế, bà đã để lại một di nguyện mong phò mã Nguyễn Hữu Tiễn tục huyền với một người trong hoàng phái. Thể theo tâm ý của bà, phò mã đã kết hôn cùng quận chúa Công Tôn Nữ Thị Trân, con gái của Kiên quận công Nguyễn Phước Ưng Quyến (em trai vua Đồng Khánh).

Năm 1921, phò mã Nguyễn Hữu Tiễn cho xây dựng phủ thờ trên mảnh vườn rộng gần 2.400 m² này để làm nơi thờ tự vong linh người vợ quá cố – chánh thất công chúa Ngọc Sơn. Kể từ đó, đây cũng trở thành tổ ấm chung của phò mã cùng quận chúa Thị Trân và 7 người con.

Kiến trúc “tiền Âu hậu Á” độc đáo

Trải qua hơn 90 năm thăng trầm, phủ thờ vẫn đứng vững nhờ sự chăm sóc, phụng thờ tận tụy của các thế hệ hậu duệ. Người thừa tự hiện nay là bà Nguyễn Thị Sương (87 tuổi, cháu nội của phò mã Nguyễn Hữu Tiễn).

Bà Sương chia sẻ rằng ngôi nhà từng qua nhiều lần sửa chữa, lớn nhất là vào năm 2017 với sự hỗ trợ từ nhà nước dành cho nhà rường cổ. “Trong đợt trùng tu này, gia đình chỉ lát lại gạch nền, làm lại tường hư hỏng và sơn quét, còn riêng phần mái ngói và khung gỗ quý bên trong được giữ nguyên hoàn toàn. Hệ thống chiếu sáng và khuôn viên vườn cũng được cải tạo để tôn thêm vẻ đẹp của di tích”, bà Sương nói.

Công trình chính của phủ thờ là một tòa nhà kép mang phong cách kiến trúc đặc trưng. Tiền đường gồm 3 gian với hàng cột hiên bằng gạch trát vữa, quét vôi vàng và trang trí theo kiểu nhà Âu. Chính đường 3 gian 2 chái theo phong cách nhà rường Huế điển hình với mái lợp ngói liệt, đắp nổi chi tiết “mây hóa long” tinh xảo.

Bên trong, khung sườn bằng gỗ vững chãi với 4 hàng cột mỗi chiều cùng những bộ vì kèo chạm trổ cầu kỳ. Khắp 3 gian nhà được trang hoàng bằng các bức hoành phi, đối liễn chạm khắc chữ Hán trang trọng.

Theo bà Sương, gian thờ trung tâm được bài trí theo nguyên tắc “tiền Phật hậu linh”. Phía trước thờ Phật, phía sau là nơi ngự của vong linh các bậc tiền nhân trong gia tộc, như: đại thần Nguyễn Hữu Thảng, phò mã Nguyễn Hữu Tiễn, công chúa Ngọc Sơn, quận chúa Thị Trân cùng các thế hệ hậu duệ đã khuất.

Phủ thờ công chúa Ngọc Sơn không chỉ là một không gian kiến trúc mà còn là một “bảo tàng tư nhân” thu nhỏ lưu giữ những kỷ vật vô giá của một thời hoàng kim. 

Trong những chiếc tủ gỗ cổ kính, gia đình bà Sương vẫn gìn giữ cẩn thận những chiếc huy chương do vua Khải Định ban tặng cho phò mã, cho đến những món đồ giải trí tao nhã của ông như bộ xăm hường bằng xương, bộ đầu hồ bằng gỗ hay những món đồ sứ quý hiếm. 

Đặc biệt, nơi đây còn lưu giữ cả ngàn cuốn sách quý với đủ loại ngôn ngữ, trong đó có kho tàng sách quý của chồng bà là nhà nghiên cứu Phan Thuận An, được biết đến là “cây đa, cây đề” trong giới nghiên cứu văn hóa – lịch sử ở Huế.

Nối với tòa nhà chính là hành lang dẫn ra khu nhà phụ, nơi trước đây là nơi ở của kẻ ăn người ở, nay đã được bà Sương chuyển đổi thành không gian sinh hoạt chung của gia đình. Đặc biệt, trong khuôn viên phủ thờ vẫn còn hiện hữu ngôi mộ của bà quận chúa Thị Trân.

Đến nay phủ thờ công chúa Ngọc Sơn dường như vẫn lưu giữ được hình hài xưa, từ cảnh quan khuôn viên ở bên ngoài đến lối bài trí, thờ tự bên trong, lẫn nền nếp sinh hoạt gia giáo của các thế hệ hậu duệ trong gia đình.