Ong ‘toàn cái’ từ Đông Á tràn sang Bắc Mỹ, khoa học lo lắng

“Ong cưa zigzag” trên cây du, tên khoa học Aproceros leucopoda, là một loài ong bắp cày có nguồn gốc Đông Á. Chúng được phát hiện lần đầu tại Bắc Mỹ vào năm 2020. Kể từ đó, chúng đã mở rộng phạm vi sinh sống một cách nhanh chóng. 

Theo nhà côn trùng học Kelly Oten thuộc Đại học Bang Bắc Carolina, chỉ trong hơn 5 năm, ong cưa zigzag đã xuất hiện tại ít nhất 15 bang của Mỹ, trải dài từ New Hampshire ở phía đông bắc, qua Minnesota ở trung tây và xuống tới Bắc Carolina ở phía nam. Gần đây nhất, chúng đã xuất hiện ở bang Indiana.

Ong cưa zigzag được đặt tên theo những vết cắn đặc trưng mà ấu trùng của nó để lại trên lá cây du. Khi mới nở, ấu trùng gặm các mô lá theo những đường zigzag mảnh và sáng màu, trông gần như trang trí. Nhưng khi lớn hơn, chúng có thể ăn trụi phần lớn tán lá của một cây, khiến cây gần như trơ trụi trong mùa sinh trưởng.

Đối với các thành phố Bắc Mỹ, đây là một mối đe dọa đáng lo ngại, bởi cây du từng bị tàn phá nghiêm trọng bởi bệnh nấm trong thế kỷ trước. Hàng chục triệu cây đã bị tiêu diệt, và nhiều đô thị đang cố gắng phục hồi tán cây bằng cách trồng lại các loài kháng bệnh. Sự xuất hiện của một loài gây hại mới nhắm vào chính nhóm cây này được xem là “làn sóng tấn công thứ hai”.

Không chỉ dừng lại ở cây du, ong cưa zigzag dường như đang mở rộng phạm vi vật chủ của mình. Nhóm nghiên cứu của Kelly Oten đã trồng thử cây zelkova Nhật Bản (Zelkova serrata), một loài họ hàng với cây du và thường được sử dụng để thay thế cây du trong đô thị vì khả năng kháng bệnh nấm. Các nhà khoa học phát hiện ong cưa zigzag có thể hoàn thành toàn bộ vòng đời trên cây zelkova, từ đẻ trứng, hút nhựa, hóa nhộng đến nở thành ong trưởng thành.

Đáng chú ý, cây zelkova ra lá sớm hơn cây du vào mùa xuân, cho phép ong cưa zigzag bắt đầu sinh sản sớm hơn trong năm. Khi lá cây du xuất hiện, chúng lại chuyển sang cây du, cho thấy zelkova có thể đóng vai trò như một vật chủ thay thế tạm thời. 

Nhà côn trùng học lâm nghiệp Véronique Martel thuộc Bộ Tài nguyên thiên nhiên Canada, người đầu tiên báo cáo loài này tại Quebec năm 2020, cho rằng việc chuyển đổi vật chủ như vậy là rất hiếm gặp ở côn trùng và có thể giúp loài ong này mở rộng nhanh hơn nữa.

Một trong những yếu tố then chốt giúp ong cưa zigzag lan rộng là chiến lược sinh sản đặc biệt của nó: sinh sản đơn tính toàn cái (thelytokous parthenogenesis). Con cái đẻ trứng không cần thụ tinh và tất cả trứng đều nở thành con cái mới. Do đó chỉ cần một cá thể duy nhất được vận chuyển đến khu vực mới là đủ để khởi đầu một quần thể. Cho đến nay, chưa từng ghi nhận con đực nào của loài này.

Khả năng sinh sản nhanh, kết hợp với việc vô tình được con người vận chuyển, khiến tốc độ lan rộng của ong cưa zigzag vượt xa khả năng phát tán tự nhiên. Các nhà nghiên cứu đã phát hiện những kén chứa nhộng ong cưa bám vào gương chiếu hậu và hốc bánh xe tải, cho phép chúng di chuyển hàng trăm kilômet, thay vì chỉ 45 – 90km mỗi năm như dự đoán theo khả năng bay tự nhiên.

Tác động lâu dài của ong cưa zigzag đối với cây du hiện vẫn chưa hoàn toàn rõ ràng. Trong khi một số cây chỉ bị ăn lá nhẹ, những cây khác lại bị rụng lá nghiêm trọng. 

“Chúng tôi chưa biết liệu điều này sẽ giết chết cây hay chỉ khiến cây bị stress kéo dài”, Oten cho biết. Tuy nhiên việc mất lá liên tục có thể làm suy yếu cây, khiến chúng dễ bị tổn thương trước hạn hán, sâu bệnh và biến đổi khí hậu.

Trước tình hình này, các nhà khoa học đang thử nghiệm các biện pháp kiểm soát. Oten và cộng sự đang đánh giá hiệu quả của một số loại thuốc trừ sâu bón vào đất nhằm bảo vệ cây du trong đô thị và khu dân cư. Các kết quả ban đầu được mô tả là “khá hứa hẹn”, và dự kiến sẽ được công bố đầy đủ trong vài tháng tới.

Với phạm vi phân bố hiện kéo dài từ Bắc Carolina đến Canada và với cây du mọc tự nhiên khắp miền đông Bắc Mỹ, các nhà nghiên cứu dự đoán ong cưa zigzag sẽ còn tiếp tục lan rộng trong những năm tới. Dù nhiệt độ khắc nghiệt có thể giới hạn sự xâm nhập của loài này ở một số vùng, hiện tại nó đã chứng minh khả năng thích nghi và mở rộng đáng lo ngại.

Sự xuất hiện của loài ong “toàn cái” này là một lời nhắc nhở rõ ràng về cách các loài ngoại lai, dù nhỏ bé và ban đầu tưởng như vô hại, có thể nhanh chóng tái định hình hệ sinh thái khi gặp điều kiện thuận lợi và khi vô tình được con người tiếp tay cho hành trình xâm lấn của chúng.