Phạt không xuất hóa đơn tới 80 triệu: Hộ kinh doanh nhỏ lo gì, mong gì?

Nghị định 310 sửa quy định xử phạt vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn do Chính phủ ban hành có hiệu lực từ ngày 16/1. Nhà điều hành tăng mạnh mức phạt với hành vi không lập hóa đơn hoặc lập hóa đơn không đúng thời điểm, quy định. 

Sau khi Nghị định 310 được ban hành, không ít hộ kinh doanh bày tỏ lo ngại trước việc mức xử phạt đối với hành vi không lập hóa đơn hoặc lập hóa đơn không đúng thời điểm được nâng lên đáng kể. 

Một số hộ cho rằng quy định mới tạo áp lực lớn, nhất là với các cơ sở kinh doanh nhỏ lẻ, vốn quen với hình thức bán hàng trực tiếp, thủ công và chưa theo kịp yêu cầu về hóa đơn điện tử. Một số hộ kinh doanh cũng lo lắng nguy cơ bị xử phạt do sai sót kỹ thuật hoặc thiếu hiểu biết về quy định, trong bối cảnh chi phí tuân thủ tăng lên nhưng doanh thu chưa có nhiều cải thiện.

Xuất hóa đơn mọi giao dịch là thách thức với hộ kinh doanh nhỏ

Chị Hà (quận 12, TPHCM), một đại lý chuyên lấy sỉ hàng hoá thực phẩm, bánh kẹo và phân phối lại cho các bên tạp hóa, nói yêu cầu hiện nay tất cả đều phải có hóa đơn. Trước đây khi bán hàng cho khách, lúc chị xuất hóa đơn, lúc không nếu như khách không yêu cầu. Nhưng nay, mọi khách đều được xuất hóa đơn.

“Nhà tôi có kinh doanh, có công ty riêng tức có đăng ký ngành nghề kinh doanh đúng quy định nên việc xuất hóa đơn không gặp trở ngại gì”, chị nói. Dù vậy, chị cũng nêu nhiều bạn bè cùng kinh doanh vẫn chưa có thói quen xuất hoá đơn do khách hàng không yêu cầu, nhưng theo quy định mới mọi người cập nhật nhau thì sẽ thực hiện đúng với quy định.

Anh Thoại, chủ nhà hàng Anhouse Craft and Beer (quận 1, TPHCM), chia sẻ, danh mục thực đơn 50-60 món của nhà hàng chủ yếu lấy nguyên liệu từ các hộ nông dân quen, những người tự trồng và làm sạch để đảm bảo độ tươi ngon. Đây cũng là “điểm đặc trưng” tạo nên chất lượng và hương vị thức ăn của quán, do đó anh không có ý định thay đổi nguồn cung ứng.

“Thời gian gần đây, liên quan đến hoá đơn, truy xuất nguồn gốc, thì đúng là những nông dân không thể cung cấp được. Chúng tôi chấp nhận phải kê khai riêng và chịu thuế VAT là 8% đến 10%, không được hoàn thuế do không có hoá đơn đầu vào”, anh Thoại chia sẻ.

Anh cho biết thêm, hiện đã có cơ chế ghi nhận lại đầu vào từ các bên cung cấp (ghi theo số căn cước công dân của các hộ nông dân), từ đó được khấu trừ chi phí khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp.

Hộ kinh doanh buôn bán tại chợ truyền thống (Ảnh: Ngọc Linh).

Chủ một tiệm giặt ủi tại TP Nha Trang kể, dù doanh thu hàng năm của hộ kinh doanh này chưa đến 500 triệu đồng nhưng vẫn chủ động xuất hóa đơn cho khách hàng cá nhân, kể cả khi không có yêu cầu, nhằm thuận tiện cho công tác hạch toán.

Nhưng lúc khách đông, khối lượng việc nhiều trong khi chỉ có 2 nhân viên, việc xuất hóa đơn gặp không ít khó khăn. Một số hóa đơn phải lập bổ sung vào ngày hôm sau; có trường hợp khách không nhận hóa đơn nên cửa hàng không xuất, dẫn đến sai sót, nhầm lẫn trong quá trình kê khai.

Từ năm nay, khi Nghị định 310 chính thức được áp dụng, hộ kinh doanh này bày tỏ lo lắng. Theo quy định, hành vi không lập hóa đơn hoặc lập hóa đơn không đúng thời điểm có thể bị xử phạt 4-8 triệu đồng. Điều này buộc cửa hàng phải tính đến phương án tăng thêm nhân sự nhằm bảo đảm việc hạch toán, xuất hóa đơn và đối chiếu doanh thu được thực hiện đầy đủ, chặt chẽ hơn.

Về lâu dài, với định hướng mở rộng và phát triển thêm nhiều cửa hàng, chủ hộ cho biết sẽ xem xét chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp để bảo đảm tính chuẩn mực, chính xác và thống nhất trong việc lập hóa đơn, kê khai thuế, hạch toán doanh thu và khấu trừ thuế.

Tương tự, ông Viễn (TPHCM), người kinh doanh giò chả truyền thống theo mô hình nhỏ lẻ, cũng bày tỏ nhiều băn khoăn khi có kế hoạch phát triển lên mô hình hộ kinh doanh. Theo ông, nguồn nguyên liệu thịt tươi chủ yếu được lấy từ các cơ sở chăn nuôi truyền thống nên không có hóa đơn đầu vào. Trong khi đó, việc bán hàng cho người tiêu dùng thường chỉ với các đơn hàng  từ vài chục nghìn đồng, khiến việc xuất hóa đơn nhiều lúc không kịp thời.

Do tập trung vào hoạt động buôn bán, ông Viễn lo ngại công tác sổ sách, chứng từ không khớp, kê khai chưa đầy đủ, từ đó tiềm ẩn nguy cơ bị xử phạt về thuế theo quy định mới. Ông dự định sẽ tìm hiểu thêm các nguồn thông tin chính thống, học cách kê khai, làm bước đệm để chuyển đổi mô hình lên hộ kinh doanh.

Chi tiết mức xử phạt (Thuế TP Hà Nội).

Tại Nghị định 310, các mức xử phạt được phân chia thành nhiều khung, từ vi phạm 1 đến trên 100 hóa đơn. 

Trường hợp người bán không lập hóa đơn, mức thấp nhất 1-2 triệu đồng và cao nhất 60-80 triệu khi không lập hóa đơn hàng hóa, dịch vụ từ 50 số hóa đơn trở lên. Tiền phạt 10-30 triệu và 30-50 triệu đồng tương ứng số hóa đơn không được lập là 10-20 và 20-50 hóa đơn.

Trường hợp người bán lập hóa đơn không đúng thời điểm cũng bị phạt tương tự khi không lập. Mức tiền phạt thấp nhất 500.000 đồng và cao nhất 70 triệu đồng.

Trước đó, theo Nghị định 125/2020, tổ chức, cá nhân lập hóa đơn không đúng thời điểm bị phạt 4-8 triệu đồng. Còn nếu không lập hóa đơn bán hàng, họ bị phạt 10-20 triệu đồng.

Theo Thuế TP Hà Nội, Nghị định 310 đã chuyển từ phạt theo hành vi sang phạt lũy tiến theo số lượng hóa đơn vi phạm. Theo quy định mới, với hành vi lập hóa đơn không đúng thời điểm, mức phạt dao động từ cảnh cáo đến phạt 70 triệu đồng, tùy thuộc số lượng hóa đơn và loại giao dịch. Trong khi đó, các mức phạt đối với hành vi không lập hóa đơn được quy định chi tiết từ cảnh cáo đến phạt 80 triệu đồng tùy số lượng hóa đơn và mức độ vi phạm.

Cơ quan Thuế Thành phố Hà Nội cho biết, trong trường hợp hành vi vi phạm hành chính về thuế, hóa đơn đang được thực hiện trước ngày Nghị định này có hiệu lực và hành vi vi phạm hành chính đó được phát hiện sau ngày Nghị định này có hiệu lực thì áp dụng quy định tại Nghị định này.

Cần lưu ý, mức phạt trên áp dụng cho tổ chức, cá nhân, hộ gia đình, hộ kinh doanh bằng 1/2 mức phạt của tổ chức.

Phạt không xuất hóa đơn không nhắm vào hộ buôn bán nhỏ lẻ

Theo ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính – Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, việc quy định mức xử phạt cao, có thể lên đến 80 triệu đồng đối với hành vi không lập hóa đơn bán hàng đang thu hút sự quan tâm của cộng đồng hộ kinh doanh, đặc biệt là các hộ buôn bán truyền thống, quy mô nhỏ. 

Nếu chỉ nhìn ở góc độ chế tài, dễ hình thành tâm lý lo ngại, thậm chí e dè trước chính sách. Tuy nhiên, đặt trong bức tranh tổng thể của chiến lược quản lý thuế dài hạn, có thể thấy đây không chỉ là câu chuyện “phạt, thu”, mà là một bước đi mang tính định hướng, hỗ trợ và chuẩn hóa hoạt động kinh doanh theo hướng bền vững hơn.

Xét về mặt pháp lý, mức xử phạt cao đối với hành vi không xuất hóa đơn được đánh giá là đã đủ sức răn đe đối với các trường hợp vi phạm có tính hệ thống, kéo dài, doanh thu lớn nhưng cố tình không minh bạch. Đây là nhóm đối tượng mà cơ quan quản lý hướng tới trong việc siết chặt kỷ cương thuế và hóa đơn, nhằm hạn chế tình trạng thất thu ngân sách và cạnh tranh không lành mạnh.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh chính sách này không nhằm vào các hộ kinh doanh nhỏ lẻ, buôn bán truyền thống có doanh thu thấp, cũng như không hướng tới việc xử phạt những sai sót mang tính vô ý hoặc do thiếu hiểu biết về quy định. 

Trên thực tế, pháp luật đã thiết kế cơ chế phân tầng khá rõ ràng, theo đó các trường hợp vi phạm với số lượng hóa đơn ít, lần đầu mắc lỗi và không gây hậu quả nghiêm trọng có thể được nhắc nhở, cảnh cáo hoặc áp dụng mức xử phạt thấp.

Ở góc độ hoạch định chính sách, mục tiêu cốt lõi của việc siết quy định không phải là gia tăng thu từ tiền phạt, mà là nâng cao ý thức tuân thủ tự nguyện của người kinh doanh, tạo lập môi trường cạnh tranh công bằng và minh bạch hơn. 

Về dài hạn, các quy định này được kỳ vọng sẽ từng bước đưa khu vực kinh doanh phi chính thức tiếp cận các chuẩn mực quản lý hiện đại, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số và minh bạch hóa hoạt động kinh doanh.

Đối với các hộ kinh doanh nhỏ và buôn bán truyền thống, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở mức xử phạt, mà ở khả năng thích ứng với các quy định mới. Nhiều hộ vẫn chưa quen với việc sử dụng hóa đơn điện tử, chưa nắm rõ thời điểm phải xuất hóa đơn theo quy định, đồng thời lo ngại thủ tục phức tạp và các chi phí phát sinh trong quá trình thực hiện.

Nếu thiếu sự đồng hành và hướng dẫn kịp thời từ cơ quan quản lý, nhóm hộ kinh doanh này dễ rơi vào tâm lý “sợ sai”, từ đó ảnh hưởng đến hoạt động buôn bán thường nhật. Do đó, chính sách chỉ có thể phát huy hiệu quả khi đi kèm các cơ chế hỗ trợ cụ thể, hướng dẫn rõ ràng và phù hợp với đặc thù của khu vực kinh doanh nhỏ lẻ.

Hộ kinh doanh buôn bán tại Hà Nội (Ảnh: Toàn Vũ).

“Trong khi đó, đối với các hộ kinh doanh có quy mô trung bình trở lên, yêu cầu xuất hóa đơn đầy đủ có thể tạo ra áp lực nhất định trong giai đoạn đầu triển khai. Tuy nhiên, về dài hạn, việc tuân thủ sẽ giúp hoạt động kinh doanh trở nên minh bạch hơn, đồng thời hạn chế rủi ro bị cơ quan thuế ấn định doanh thu, qua đó tạo nền tảng ổn định cho sự phát triển bền vững”, ông Huy nhấn mạnh.

Chuyên gia: Tuân thủ hóa đơn sớm giúp giảm rủi ro về thuế

Ông Lê Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH Kế toán Thuế Keytas, cho biết những ngành nghề như dịch vụ, nhà hàng hay sản xuất, việc xuất hóa đơn điện tử khi bán ra sẽ không khó để thực hiện. Bởi việc tạo dữ liệu ban đầu như tên dịch vụ, món ăn, mặt hàng không nhiều, nên sẽ không mất nhiều thời gian để tạo lập dữ liệu và xuất hóa đơn khi bán ra.

Tuy nhiên, những cửa hàng tạp hóa, những cửa hàng bán lẻ với số lượng mặt hàng lớn, vài trăm hay vài nghìn mặt hàng, sẽ mất thời gian và chi phí để tạo lập dữ liệu ban đầu, nhập dữ liệu hàng hóa khi mua vào, và xuất hóa đơn bán ra. 

Về cơ bản, mô hình hoạt động này không khác gì siêu thị mini. Nhưng với trình độ và năng lực của hộ kinh doanh thì điều này không hề dễ dàng. Đặc biệt là nhóm đối tượng người cao tuổi, khả năng tiếp cận công nghệ và vận dụng công nghệ thấp, khó thực hiện.

Các chủ hộ kinh doanh là người lớn tuổi, buôn bán khi nhàn rỗi, hoặc khó tham gia trong thị trường lao động khắc nghiệp, tính cạnh tranh cao, sẽ là đối tượng dễ bị ảnh hưởng bởi quy định mới. Bởi họ khó khăn khi sử dụng điện thoại và các máy móc phục vụ việc bán hàng cũng như xuất hóa đơn điện tử.

Hay các tiểu thương, người buôn bán ở chợ, các mặt hàng rau, củ, quả, thịt heo, gà, vịt…những mặt hàng giá trị nhỏ, bán hàng thu tiền mặt, sẽ rất khó để tạo lập dữ liệu trên máy tính tiền để khi mua vào và bán ra có thể ghi nhận trên máy móc, hay xuất hóa đơn khởi tạo từ máy tính tiền cho từng giao dịch.

“Do đó, với những nhóm đối tượng này, khoản thời gian chuyển tiếp là quan trọng. Họ cần có thời gian để thích nghi với sự thay đổi quá nhanh của môi trường kinh doanh, hay sự thay đổi của chính sách thuế”, ông Tuấn đưa ra nhận định.

Chuyên gia cho rằng từ góc độ hộ kinh doanh, việc chủ động tuân thủ quy định về hóa đơn cần được nhìn nhận như một giải pháp để bảo vệ chính mình, thay vì chỉ là nghĩa vụ phát sinh thêm. Hóa đơn không chỉ giúp minh bạch hoạt động kinh doanh mà còn là căn cứ quan trọng để hạn chế rủi ro pháp lý trong quá trình làm việc với cơ quan thuế.

Trong thực tế, các hộ kinh doanh có thể triển khai từng bước đơn giản và phù hợp với quy mô hoạt động, từ việc ghi nhận đầy đủ doanh thu phát sinh, đến xuất hóa đơn ngay tại thời điểm bán hàng theo đúng quy định. Khi gặp vướng mắc hoặc chưa rõ quy trình, việc chủ động trao đổi với cơ quan thuế địa phương sẽ giúp giảm thiểu sai sót, thay vì né tránh và đối mặt với nguy cơ vi phạm.

Về dài hạn, chi phí để tuân thủ đúng quy định luôn thấp hơn rất nhiều so với chi phí và rủi ro phát sinh khi bị xử phạt. Cách tiếp cận chủ động, từng bước và minh bạch sẽ là nền tảng giúp hộ kinh doanh hoạt động an toàn, ổn định và bền vững hơn trong môi trường quản lý ngày càng chặt chẽ.