‘Phòng thí nghiệm trọng điểm Việt Nam phải tương đương nước phát triển’

Đây là một trong các định hướng được Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đề cập tại sự kiện 4V1M ngày 8/2. Đây là hội nghị thường niên với sự tham gia của Bộ Khoa học và Công nghệ cùng bốn đơn vị nghiên cứu chủ lực tại Việt Nam, gồm Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP HCM.

Trong 10 định hướng đưa ra, Bộ trưởng dành nhiều thời gian nói về định hướng xây dựng phòng thí nghiệm trọng điểm. Đây cũng là một trong những vấn đề được các nhà khoa học, đơn vị nghiên cứu tại Việt Nam quan tâm.

Theo Bộ trưởng, phòng thí nghiệm cho các viện, trường là “thỏi nam châm” để thu hút nhà nghiên cứu, nhân tài từ thế giới và doanh nghiệp. “Mỗi đơn vị trong số bốn đơn vị chủ lực nên nhận lấy ít nhất là một hoặc hai phòng thí nghiệm trọng điểm”, Bộ trưởng nói. Với Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội vốn chưa có phòng thí nghiệm “vật lý”, ông nhấn mạnh phòng thí nghiệm trong lĩnh vực này sẽ là chương trình mô phỏng chính sách và là những chương trình “rất nặng”.

“Phòng thí nghiệm trọng điểm phải hiện đại tương đương với các nước đã phát triển”, ông nói.

Để vận hành các phòng thí nghiệm này, Bộ trưởng cũng nêu vấn đề ngân sách Nhà nước chi cả cho đầu tư và vận hành phòng thí nghiệm ít nhất 3-5 năm đầu, cho phép thuê giám đốc chuyên trách và lương của bộ máy vận hành theo cơ chế thị trường, tức ngoài việc hỗ trợ miễn phí, một số hoạt động sẽ có cơ chế cho thuê các phòng thí nghiệm này để có thêm chi phí vận hành. Đặc biệt, mỗi năm Nhà nước sẽ cấp kinh phí các đề tài nghiên cứu sử dụng phòng thí nghiệm này bằng khoảng 30% giá trị đầu tư của phòng thí nghiệm.

Ngoài ra, Bộ Khoa học Công nghệ sẽ xây dựng nền tảng để kết nối các phòng thí nghiệm trọng điểm và “cả Việt Nam sẽ thành một phòng thí nghiệm lớn”. Các nguồn lực sẽ được thể hiện trên nền tảng, từ đó có thể đo lường hiệu quả.

Trước đó, trong phần tham luận về phòng thí nghiệm trọng điểm, GS Trần Thanh Tú thuộc Đại học quốc gia Hà Nội nhấn mạnh hệ thống phòng thí nghiệm trọng điểm sẽ là hạt nhân của đổi mới sáng tạo quốc gia.

Theo bà, dù nguồn lực còn hạn chế, hệ thống 16 phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia đã tạo ra dấu ấn đáng kể trong khoa học công nghệ Việt Nam. Các phòng thí nghiệm trọng điểm hiện chiếm khoảng 72% nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao, làm chủ 60% công nghệ lõi, và đóng góp khoảng 50% số công bố quốc tế của cả nước, trong đó có nhiều công trình thuộc nhóm 1% và 5% bài báo được trích dẫn nhiều nhất thế giới trên các tạp chí hàng đầu như Nature và Science.

Tuy nhiên, phía sau những kết quả này, bà cũng đề cập đến một số điểm nghẽn kéo dài, trong đó có vấn đề nhân sự. Phần lớn đội ngũ nghiên cứu vẫn phải kiêm nhiệm. Tại các đại học, giảng viên vừa đảm nhận khối lượng giảng dạy lớn, vừa phải nghiên cứu, khiến nguồn lực bị phân tán. Nhiều phòng thí nghiệm thiếu kỹ thuật viên chuyên trách, dẫn tới khó duy trì vận hành ổn định các thiết bị phức tạp.

Từ đây, bà đề nghị cần chuyển sang mô hình liên kết “ba nhà”, gồm Nhà nước, nhà khoa học và doanh nghiệp, trong đó phòng thí nghiệm đóng vai trò trung tâm, vừa là hạ tầng nghiên cứu, vừa là nơi thu hút nhân lực và nguồn lực xã hội.

Đại học Quốc gia Hà Nội cũng đề xuất tập trung vào việc tái thiết toàn diện mô hình phòng thí nghiệm trọng điểm theo hướng tự chủ, mở và gắn với thị trường, trong đó tái cấu trúc, phân loại các phòng thí nghiệm theo hiệu quả hoạt động. Những phòng vận hành tốt sẽ được nâng cấp, tích hợp thêm nhóm nghiên cứu mạnh để trở thành phòng thí nghiệm quốc gia theo chuẩn mới; các phòng kém hiệu quả cần sáp nhập hoặc giải thể nhằm tránh dàn trải nguồn lực. Song song, cần trao quyền tự chủ toàn diện cho phòng thí nghiệm, với giám đốc được quyết định nhân sự và phân bổ ngân sách dựa trên KPI.

Hoàn thiện chuỗi giá trị khoa học công nghệ Việt Nam

Kết luận hội nghị, Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng nhấn mạnh bốn đơn vị phải là các đơn vị nghiên cứu chủ lực quốc gia. Sự chủ lực sẽ gắn trực tiếp với nguồn lực và trách nhiệm. Ông nhắc lại cách làm mới là cấp kinh phí nghiên cứu từ “theo từng đề tài” sang cấp theo “một cục”, coi mỗi viện, trường như một “hộ tiêu dùng khoa học công nghệ”. Nhà nước sẽ không can thiệp vào các nhiệm vụ cụ thể, mà đánh giá hiệu quả tổng thể, cho phép chấp nhận rủi ro, thất bại cục bộ để đổi lấy kết quả dài hạn.

Bộ trưởng cũng chỉ ra chuỗi giá trị khoa học công nghệ của Việt Nam với các khâu Nghiên cứu khoa học – Công nghệ – Sản phẩm – Sản xuất – Thị trường, nhưng thường chỉ đến khâu công nghệ thì dừng lại. Trong khi đó, “những khâu phía sau mới tạo ra sự thay đổi”, gợi mở cần tác động vào các khâu đó nhiều hơn và các đơn vị nghiên cứu chủ lực không được dừng ở kết quả trung gian là các bài báo, mà phải phối hợp với doanh nghiệp để đi đến tận cùng là sản phẩm, doanh thu và lợi nhuận, đóng góp trực tiếp vào tăng trưởng kinh tế.

Nhấn mạnh quan điểm “cái gì đo được mới quản lý được, đo được đầu ra mới dám chuyển quản lý từ đầu vào sang đầu ra”, Bộ trưởng cũng cho biết Bộ đã xây dựng phần mềm để đo lường, với bốn tầng, gồm: Input – tiền và nhân lực, Output – các bài báo, bằng sáng chế, Outcome – các sản phẩm, sản phẩm ra thị trường, và Impact – ảnh hưởng đến kinh tế – xã hội. Theo ông, cách làm này giúp chuỗi giá trị của ngành khoa học công nghệ được theo dõi đến hết vòng đời, bao gồm cả ảnh hưởng tới tăng trưởng kinh tế với năng suất lao động, không chỉ kết quả trung gian.

Các chương trình khoa học công nghệ giai đoạn đến 2030 sẽ được tái cấu trúc theo danh mục công nghệ chiến lược, nhưng không dàn trải mà chỉ lựa chọn 5-6 lĩnh vực ưu tiên trong giai đoạn đầu. Mỗi công nghệ chiến lược sẽ được tổ chức thành một chương trình riêng, theo thang đo Mức độ sẵn sàng công nghệ (Technology Readiness Levels – TRL).

Cấu trúc thống nhất của một chương trình gồm ba phần xuyên suốt: nghiên cứu khoa học (TRL 1-3), phát triển công nghệ và sản phẩm (TRL 4-7/8), và sản xuất ra thị trường. Cách tiếp cận này nhằm khắc phục tình trạng tách rời giữa nghiên cứu cơ bản và phát triển công nghệ trước đây, bảo đảm mỗi chương trình đi trọn chuỗi giá trị, từ tri thức đến sản phẩm và ứng dụng thực tiễn.

Một vấn đề quan trọng khác được Bộ trưởng nhắc đến là thu hút nhân tài. Thay vì dừng ở chính sách, ông nhấn mạnh các đơn vị cần chủ động thuê các nhà nghiên cứu xuất sắc nhất thế giới để giải quyết những bài toán lớn của Việt Nam. Để làm được điều này, hệ thống khoa học công nghệ phải đáp ứng ba điều kiện then chốt: hạ tầng nghiên cứu và phòng thí nghiệm ngang tầm quốc tế; các thách thức đủ lớn, có ngân sách thực thi, thông qua quỹ khoa học công nghệ và nhiệm vụ quốc gia đặt hàng; cùng cơ chế hưởng thành quả rõ ràng, cho phép thương mại hóa 100% kết quả nghiên cứu, trong đó người trực tiếp thực hiện hưởng tối thiểu 30%. Theo Bộ trưởng, các đơn vị chủ lực cần mạnh dạn nhận việc lớn, dùng ngân sách lớn để “thuê thế giới làm cho mình”, qua đó nâng tầm đội ngũ nghiên cứu trong nước.

Cuối cùng, Bộ trưởng nhấn mạnh yếu tố gắn kết giữa các đơn vị, đặc biệt trong nhóm 4V1M. Theo ông, sự gắn kết thường chỉ xảy ra khi có những công việc cực khó, nhất là bài toán quốc gia. Và các điều kiện hiện nay chính là môi trường cho sự gắn kết này.

“Chúng ta gắn kết vì có chung một ‘ngôi sao dẫn lối’, một mục tiêu lớn, một sứ mệnh mang tính ‘thần thánh’, đó là sứ mệnh giúp đất nước từ thu nhập trung bình thành thu nhập cao, sánh vai cường quốc”, Bộ trưởng nói.

Lưu Quý