“Quân bài” Hormuz và bóng ma khủng hoảng dầu mỏ năm 2026

Công cụ gây sức ép mà không cần nổ súng

Trong hầu hết các kịch bản leo thang căng thẳng giữa Washington và Tehran, cái tên được nhắc đến đầu tiên thường không phải là một căn cứ quân sự hay thành phố lớn, mà là eo biển Hormuz – tuyến hàng hải hẹp nhưng giữ vai trò sống còn đối với an ninh năng lượng toàn cầu.

Suốt nhiều thập kỷ qua, Hormuz được coi là “điểm nghẽn năng lượng” quan trọng nhất thế giới. Khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ mỗi ngày của toàn cầu phải đi qua tuyến đường nối vịnh Ba Tư với vịnh Oman này. Trong bức tranh địa chính trị phức tạp của Trung Đông, eo biển Hormuz vì vậy trở thành con bài chiến lược có sức nặng đặc biệt trong tay Iran.

Ở vị trí hẹp nhất, eo biển chỉ rộng hơn 30km, trong khi luồng tàu vận tải an toàn còn thu hẹp đáng kể. Mỗi ngày, hàng chục triệu thùng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng từ các quốc gia như Iraq, Kuwait, UAE và Iran đi qua đây để tới các thị trường lớn tại châu Á, châu Âu và Mỹ. Mức độ phụ thuộc cao khiến Hormuz được ví như “yết hầu” của hệ thống năng lượng toàn cầu.

Bản đồ khu vực eo biển Hormuz (Ảnh: BBC).

Sự phụ thuộc đó tạo ra một nghịch lý chiến lược: Không cần phải phong tỏa thực sự, chỉ cần nguy cơ gián đoạn nhỏ cũng đủ khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo. Giá dầu không chỉ phản ứng với cung – cầu thực tế, mà còn nhạy cảm với yếu tố tâm lý và rủi ro địa chính trị. Vì thế, Hormuz trở thành công cụ gây sức ép hiệu quả mà không cần nổ súng.

Về mặt địa lý, Iran kiểm soát phần lớn bờ biển phía bắc của eo biển, cho phép nước này giám sát và can thiệp vào hoạt động hàng hải nếu cần thiết. Trong nhiều năm, Tehran đã đầu tư mạnh vào năng lực hải quân phi đối xứng, bao gồm tàu cao tốc vũ trang, thủy lôi và hệ thống tên lửa chống hạm bố trí dọc bờ biển. Những năng lực này không nhằm đối đầu trực diện với hải quân Mỹ, mà nhằm tạo ra mức rủi ro đủ lớn để buộc đối phương phải dè chừng.

Trong các giai đoạn căng thẳng trước đây, Iran nhiều lần cảnh báo có thể đóng cửa Hormuz nếu chịu áp lực trừng phạt hoặc nguy cơ bị tấn công quân sự. Dù chưa từng thực hiện phong tỏa toàn diện, những tuyên bố này vẫn có tác dụng chiến lược rõ rệt là nhắc nhở thế giới rằng mọi sức ép nhằm vào Tehran đều có thể kéo theo biến động kinh tế toàn cầu.

Cú sốc giá năng lượng

Dữ liệu giai đoạn 2020 đến quý I/2025 cho thấy lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz luôn duy trì ở mức rất lớn, khẳng định vai trò then chốt của tuyến hàng hải này đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Cụ thể, khối lượng dầu thô và khí ngưng tụ đi qua Hormuz đạt khoảng 14,3 triệu thùng/ngày trong năm 2020, tăng nhẹ lên 14,4 triệu thùng/ngày vào năm 2021 và vọt lên mức cao nhất khoảng 16 triệu thùng/ngày trong năm 2022. Sau đó, lưu lượng có xu hướng giảm nhẹ, xuống khoảng 15,5 triệu thùng/ngày năm 2023, 14,3 triệu thùng/ngày năm 2024 và khoảng 14,2 triệu thùng/ngày trong quý I/2025.

Trong khi đó, lượng sản phẩm dầu mỏ vận chuyển qua eo biển này lại ghi nhận xu hướng tăng ổn định hơn. Từ mức khoảng 4,8 triệu thùng/ngày năm 2020, con số này tăng lên 5 triệu thùng/ngày năm 2021, đạt 5,5 triệu thùng/ngày năm 2022, lên 5,8 triệu thùng/ngày năm 2023 và duy trì quanh 5,9 triệu thùng/ngày trong năm 2024 cũng như quý I/2025.

Biến động giá dầu thế giới kể từ khi xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran nổ ra (Ảnh: CNN).

Tính tổng cả dầu thô, khí ngưng tụ và các sản phẩm dầu mỏ, lưu lượng năng lượng đi qua eo biển Hormuz trong những năm gần đây dao động quanh ngưỡng 20 triệu thùng/ngày.

Những số liệu trên cũng cho thấy vai trò trung tâm của Hormuz đối với hệ thống năng lượng toàn cầu hầu như không thay đổi qua các năm. Đồng thời, xu hướng này cũng phản ánh rằng dù sản lượng và nhu cầu dầu thô có thể biến động theo chu kỳ thị trường, hoạt động thương mại ở khâu hạ nguồn vẫn duy trì mức ổn định tương đối.

Bài toán chiến lược tại eo biển này không hề đơn giản vì một cuộc đối đầu quân sự lớn tại Hormuz có thể làm gián đoạn nguồn cung dầu, kéo theo cú sốc giá năng lượng toàn cầu – điều gây tổn hại không chỉ cho Iran mà cả các đồng minh của Washington, đặc biệt là các nền kinh tế châu Á phụ thuộc nhập khẩu dầu.

Căng thẳng leo thang giữa Mỹ – Israel và Iran đã khiến giá dầu tăng khoảng 50% chỉ trong hơn 2 tuần gần đây, khi thị trường phản ánh rủi ro gián đoạn nguồn cung từ Iran. Xu hướng này còn bị khuếch đại bởi việc một số quốc gia OPEC cắt giảm sản lượng trong bối cảnh bất ổn địa chính trị và mức tồn kho cao.

Ranh giới mong manh

Vì vậy, Hormuz luôn nằm trên ranh giới mong manh giữa răn đe và xung đột. Chỉ cần Iran gia tăng căng thẳng bằng các hoạt động như kiểm tra tàu chở dầu, tổ chức tập trận hay đưa ra tuyên bố cứng rắn cũng có thể khiến giá dầu leo thang, từ đó tạo áp lực lạm phát lên các nền kinh tế lớn và buộc các chính phủ phải cân nhắc lại chính sách đối ngoại.

Lịch sử cho thấy eo biển Hormuz thường được sử dụng như một công cụ đe dọa chiến lược hơn là chiến trường thực sự. Một lệnh phong tỏa hoàn toàn tuyến đường này sẽ gây thiệt hại nặng nề cho tất cả các bên, bao gồm cả Iran – quốc gia cũng phụ thuộc lớn vào xuất khẩu dầu.

Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay phức tạp hơn khi xung đột khu vực chồng chéo, cạnh tranh giữa các cường quốc ngày càng gay gắt và nền kinh tế toàn cầu vẫn còn mong manh. Điều đó khiến bất kỳ cú sốc năng lượng nào liên quan đến Hormuz cũng có thể tạo ra hệ lụy sâu rộng hơn trước.

Về dài hạn, câu chuyện Hormuz phơi bày sự phụ thuộc đáng kể của thế giới vào một số ít “điểm nghẽn năng lượng”. Dù các quốc gia đang nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung và thúc đẩy chuyển đổi năng lượng, quá trình này cần nhiều thời gian. Trong lúc đó, eo biển Hormuz vẫn là tuyến hàng hải chiến lược, nơi chỉ một biến động nhỏ cũng có thể lan rộng thành chấn động đối với toàn bộ nền kinh tế toàn cầu.

Tàu dầu đi qua Eo biển Hormuz (Ảnh: Reuters).

Theo dự báo của UOB, kịch bản có khả năng xảy ra nhất là giá dầu Brent dao động quanh 80 USD/thùng trong quý II và III năm nay. Tuy nhiên, ngay cả khi nguồn cung không bị gián đoạn đáng kể, các yếu tố rủi ro địa chính trị, chi phí bảo hiểm và vận chuyển tăng cao vẫn có thể khiến thị trường duy trì “phụ phí rủi ro” trong thời gian dài.

Nếu giá dầu duy trì quanh 80 USD/thùng đến giữa năm, một số nền kinh tế châu Á có thể chịu ảnh hưởng rõ rệt. Ngân hàng ING (Hà Lan) cho biết khu vực này phụ thuộc khá lớn vào nguồn dầu từ Trung Đông. Nhật Bản và Philippines nhập khẩu gần 90% dầu từ khu vực này, trong khi tỷ lệ của Trung Quốc và Ấn Độ lần lượt khoảng 38% và 46%.

Theo bà Deepali Bhargava – Trưởng bộ phận nghiên cứu khu vực châu Á – Thái Bình Dương của ING – bất kỳ gián đoạn nào tại eo biển Hormuz đều có thể làm thắt chặt nguồn cung, gây nguy cơ thiếu hụt năng lượng, từ đó làm chậm hoạt động sản xuất và thương mại tại nhiều nền kinh tế châu Á.

Ngay cả khi không xảy ra thiếu hụt vật chất, giá dầu tăng vẫn có thể gây sức ép lên cán cân thương mại và lạm phát. Chỉ cần giá dầu tăng 10% đã có thể khiến cán cân tài khoản vãng lai của nhiều quốc gia xấu đi khoảng 40-60 điểm cơ bản.

Ngoài ra, năng lượng chiếm tỷ trọng đáng kể trong rổ chỉ số giá tiêu dùng tại nhiều nền kinh tế đang phát triển ở châu Á. Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận chuyển và sản xuất cũng leo thang, kéo theo giá thực phẩm và hàng hóa thiết yếu tăng theo.

Thực phẩm hiện chiếm khoảng 25-45% rổ CPI tại các nước đang phát triển. Vì vậy, giá dầu tăng mạnh có thể tác động rõ rệt đến lạm phát. Chẳng hạn, tại Ấn Độ và Philippines, giá dầu tăng thêm 10% có thể khiến lạm phát tăng khoảng 0,4 điểm %. Ngược lại, những quốc gia xuất khẩu năng lượng như Australia có thể hưởng lợi từ xu hướng này.

Dù vậy, bà Deepali Bhargava nhận định lạm phát tại châu Á có thể tăng nhưng nhìn chung vẫn nằm trong mục tiêu kiểm soát của phần lớn ngân hàng Trung ương. Tuy nhiên, nếu cú sốc giá dầu kéo dài và đi kèm với sự mất giá của đồng nội tệ, áp lực lạm phát có thể gia tăng, buộc các cơ quan điều hành tiền tệ phải duy trì lãi suất cao lâu hơn thay vì sớm nới lỏng chính sách.