Sách về sự giao thoa Phật giáo và khoa học

Sách là công trình nghiên cứu đan xen những chiêm nghiệm Phật pháp của PGS.TS Nguyễn Hoàng Hải. Tác phẩm ra đời sau nhiều năm ông giảng dạy các môn Khoa học đương đại và Phật giáo, Triết học khoa học tự nhiên tại Đại học Quốc gia Hà Nội.

Tác giả cho rằng một số triết lý nhà Phật có điểm chung với khoa học hiện đại, vừa có thể bổ sung vừa hỗ trợ cho nhau. Theo đơn vị xuất bản trong nước, tác giả tập trung vào ba tư tưởng cốt lõi của Phật giáo – duyên khởi, sự khổ và trung đạo – để quán chiếu vào thế giới vật chất, ý thức của con người.

“Duyên khởi cho thấy mọi sự vật đều tồn tại trong mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau, không có thực thể nào độc lập. Từ đó, ‘tính không’ được hiểu như sự vắng mặt của một bản chất cố định, còn khổ nảy sinh từ ảo tưởng về một cái tôi bất biến. Trung đạo và Bát chính đạo được đặt như hướng tiếp cận giúp con người thoát khỏi những cực đoan trong nhận thức và hành động”, trích lời giới thiệu sách.

Để làm rõ góc nhìn, người viết chia quyển sách thành năm phần, bắt đầu từ việc tái hiện nền văn minh Ấn Độ trước khi Phật giáo ra đời ở đây. Ông cũng đi sâu vào sự phát triển của tôn giáo tại quốc gia khởi nguồn, sau đó đến Việt Nam và Trung Quốc. Đan xen lịch sử của Phật giáo, ông đề cập về những giáo lý nhà Phật, chẳng hạn như nhân duyên.

Những phần còn lại, tác giả lần lượt bàn về tính không ở bốn cấp độ: vật chất, sự sống, con người và ý thức. Chẳng hạn trong chương hai, ông dùng kiến thức vật lý như các lý thuyết nguyên tử và hạt nguyên tử, nhiều nguyên lý của cơ học lượng tử để chứng minh mối quan hệ chặt chẽ của hạt vi mô trong việc tạo nên vật chất.

Khi viết về tính không ở sự sống và con người, phó giáo sư phân tích sự cộng sinh, tính phụ thuộc giữa gen, tế bào, vi sinh vật và môi trường. Ví dụ, trong cơ thể người, các vi sinh vật ở hệ đường ruột giúp chúng ta tiêu hóa và củng cố hệ miễn dịch.

Ở phần cuối, ông thảo luận về ý thức, cách bộ não xây dựng mô hình dự đoán, thích ứng thông qua các lát cắt rất mỏng về thực tại do các giác quan thu thập. Đồng thời, ông lý giải cơ chế cơ thể tạo ra cơn đau khi con người bị tổn thương, tâm lý không thỏa mãn sau khi đạt mục đích cũng như những bất hạnh do trạng thái vô minh gây ra.

Nguyễn Hoàng Hải tốt nghiệp cử nhân Vật lý tại Đại học Tổng hợp Hà Nội. Sau đó, ông bảo vệ luận văn thạc sĩ ngành Khoa học Vật liệu tại Đại học Bách khoa Hà Nội và luận án tiến sĩ vật lý tại Đại học Grenoble, Pháp. Ông xuất bản nhiều bài nghiên cứu, song song giảng dạy vật lý, triết học, khoa học và Phật giáo tại nhiều trường.

Phương Thảo