Siêu thương vụ 1.250 tỷ USD của Musk: Nước cờ thiên tài hay bong bóng?

Thị trường tài chính toàn cầu vừa chứng kiến một nước đi “vô tiền khoáng hậu” vào ngày 2/2 khi Elon Musk quyết định sáp nhập hai “đứa con tinh thần” của mình: công ty tên lửa SpaceX và start up trí tuệ nhân tạo xAI. Thương vụ này không chỉ tạo ra một thực thể kinh doanh trị giá khoảng 1.250 tỷ USD mà còn đặt ra những tiền lệ chưa từng có về cấu trúc doanh nghiệp và kỹ thuật tài chính tại Thung lũng Silicon.

Không đơn thuần là một cái bắt tay hợp tác, đây là một cuộc thâu tóm toàn diện. SpaceX nuốt trọn xAI, biến đơn vị này thành công ty con sở hữu 100%. Nhưng đằng sau những con số hào nhoáng về định giá nghìn tỷ đô, giới đầu tư sành sỏi đang nhìn thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều về dòng tiền, áp lực tăng trưởng và những canh bạc rủi ro mà Musk đang đặt lên bàn cờ.

Thương vụ lớn nhất lịch sử vừa diễn ra: SpaceX mua lại xAI, tạo nên một “đế chế” trị giá 1.250 tỷ USD (Ảnh: Axios).

Cấu trúc thương vụ: Khi dòng tiền “cứu” tham vọng

Theo thông tin từ tờ The New York Times, đây là một thương vụ chuyển đổi cổ phiếu hoàn toàn trong nội bộ các công ty tư nhân của Musk. Cụ thể, định giá của SpaceX được nâng lên mức 1.000 tỷ USD (tăng từ 800 tỷ USD hồi tháng 12 năm ngoái), trong khi xAI được định giá khoảng 250 tỷ USD. Để hoàn tất thương vụ, SpaceX dự kiến phát hành lượng cổ phiếu mới trị giá 250 tỷ USD để hoán đổi cho các cổ đông của xAI.

Nhìn vào bảng cân đối kế toán, động thái này giải quyết một vấn đề cấp bách, đó là “cơn khát tiền” của trí tuệ nhân tạo. Theo dữ liệu từ PitchBook, xAI đã huy động tới 42 tỷ USD kể từ khi thành lập năm 2023 nhưng vẫn đang trong tình trạng “đốt tiền” khủng khiếp. Bloomberg từng tiết lộ doanh nghiệp này tiêu tốn khoảng 1 tỷ USD mỗi tháng cho chi phí vận hành và phát triển phần cứng.

Trong khi đó, SpaceX lại là một “cỗ máy in tiền” thực thụ. Với vị thế thống trị mảng phóng tên lửa và Internet vệ tinh Starlink, SpaceX được cho là đã đạt lợi nhuận khoảng 8 tỷ USD trên doanh thu hơn 15 tỷ USD trong năm ngoái. Theo The Nation, việc sáp nhập cho phép Musk sử dụng dòng tiền thặng dư từ SpaceX để nuôi dưỡng tham vọng AI tốn kém mà không cần liên tục đi “gõ cửa” các quỹ đầu tư mạo hiểm bên ngoài.

Tuy nhiên, cái giá phải trả không hề rẻ. Việc phát hành thêm lượng lớn cổ phiếu SpaceX đồng nghĩa với việc pha loãng tỷ lệ sở hữu của các cổ đông hiện hữu – những người đã rót vốn vào công ty tên lửa này từ lâu. Andrew Rocco, chiến lược gia tại Zacks Investment Research, nhận định rằng dù thương vụ giúp loại bỏ các yếu tố gây phân tâm cho Musk, nhưng nó buộc SpaceX phải “gánh” thêm một mảng kinh doanh đang thua lỗ nặng.

Viễn cảnh đám mây ngoài vũ trụ: Thực tế hay “bánh vẽ”?

Elon Musk gọi thực thể hợp nhất này là “cỗ máy đổi mới tích hợp dọc tham vọng nhất trên (và ngoài) Trái Đất”. Luận điểm cốt lõi để thuyết phục nhà đầu tư là sự cộng hưởng: đưa các trung tâm dữ liệu AI lên vũ trụ.

Trong một bản ghi nhớ gửi nhân viên được công bố, Musk lập luận rằng không gian là nơi duy nhất để AI mở rộng quy mô trong dài hạn, nhờ khả năng tiếp cận năng lượng mặt trời 24/7 và không bị giới hạn về quỹ đất. Jeff Bezos, ông chủ Amazon, cũng từng chia sẻ tầm nhìn tương tự về việc đưa hạ tầng công nghiệp lên quỹ đạo.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn kỹ thuật và tài chính, đây là một bài toán cực đại khó. Các chuyên gia chỉ ra hàng loạt rào cản vật lý: làm thế nào để giải nhiệt cho các siêu máy tính trong môi trường chân không (nơi các tấm tản nhiệt có thể phải lớn hơn cả sân tennis), và làm sao để che chắn thiết bị điện tử nhạy cảm khỏi bức xạ vũ trụ khắc nghiệt?

Đặc biệt là vấn đề chi phí. Theo The New York Times, để mô hình này khả thi về mặt kinh tế, chi phí vận chuyển thiết bị lên không gian phải giảm ít nhất 10 lần so với hiện nay. Google từng dự báo cột mốc này chỉ có thể đạt được vào thập niên 2030. Trái lại, với sự lạc quan thường thấy, Musk tuyên bố trong ngày 2/2 rằng ông có thể hiện thực hóa điều này chỉ trong 2-3 năm tới.

Sự hoài nghi là có cơ sở. The Nation phân tích rằng phần cứng AI cần thay thế hoặc nâng cấp mỗi 5 năm, tạo ra áp lực khổng lồ về logistics không gian. Nếu chi phí phóng của tàu Starship không giảm sâu như kỳ vọng, toàn bộ ý tưởng “trung tâm dữ liệu ngoài hành tinh” sẽ chỉ là một kịch bản khoa học viễn tưởng đắt đỏ.

Dù mục tiêu cuối cùng của các công ty AI hiện nay còn khá mơ hồ, Musk vẫn đang định vị xAI, giống như ông từng làm với Tesla và SpaceX, như một mảnh ghép thiết yếu trong câu chuyện khoa học viễn tưởng rất gần với tương lai (Ảnh: Reuters).

Hệ lụy IPO và bài toán “Muskonomy”

Thương vụ diễn ra ngay trước thềm kế hoạch phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) của SpaceX, dự kiến vào mùa hè hoặc tháng 6 năm nay. Theo Economic Times, SpaceX đang nhắm tới việc huy động tối đa 50 tỷ USD với mức định giá có thể lên tới 1.500 tỷ USD.

Bret Johnsen, Giám đốc tài chính SpaceX, đã nhanh chóng trấn an khoảng 100 nhà đầu tư trong cuộc họp đầu tuần rằng việc mua lại xAI sẽ không làm chậm tiến trình IPO. Tuy nhiên, câu chuyện đầu tư vào SpaceX giờ đây đã trở nên phức tạp hơn nhiều.

Trước đây, nhà đầu tư mua cổ phiếu SpaceX vì tin vào vị thế độc tôn trong ngành hàng không vũ trụ và biên lợi nhuận tốt. Giờ đây, họ buộc phải “mua kèm” cả mảng AI đầy rủi ro và cả mạng xã hội X (Twitter cũ) – vốn đã được xAI mua lại trước đó. X là một nền tảng đang gặp nhiều rắc rối với các cơ quan quản lý và sụt giảm doanh thu quảng cáo. Michael Sobel, một nhà đầu tư chuyên mua cổ phần thứ cấp, chia sẻ với The Information: “Nhiều người hiểu logic của Musk, nhưng họ vẫn ngập ngừng. Câu chuyện giờ đây không còn ‘sạch’ như trước”.

Giới phân tích tài chính gọi đây là “Muskonomy” (nền kinh tế Musk) – nơi các công ty của vị tỷ phú này liên tục giao dịch chéo, chia sẻ nhân sự và dòng tiền. Việc sáp nhập giúp Musk củng cố quyền kiểm soát và tận dụng nguồn lực chéo, nhưng cũng làm tăng rủi ro hệ thống. Nếu một trụ cột gặp khó khăn, nó có thể kéo theo cả đế chế.

Hơn nữa, thị trường AI đang có dấu hiệu chững lại ở một số khía cạnh. Cổ phiếu của các ông lớn như Nvidia hay Oracle đã chịu áp lực điều chỉnh gần đây do lo ngại về chi phí hạ tầng ngày càng phình to mà chưa thấy lợi nhuận tương xứng. Việc SpaceX – một công ty phần cứng vật lý – ôm thêm “cục nợ” AI vào lúc này có thể bị coi là hành động mua đỉnh hoặc cố gắng duy trì định giá cao cho hệ sinh thái của mình.

Tương lai của “siêu tập đoàn” 1.250 tỷ USD này vẫn là một ẩn số. Liệu Musk có thể dùng kỹ thuật tài chính để kéo dài thời gian cho những canh bạc công nghệ của mình đơm hoa kết trái, hay đây chỉ là nỗ lực trì hoãn những áp lực thực tế về lợi nhuận? Câu trả lời có lẽ nằm ở khả năng chịu đựng rủi ro của các nhà đầu tư phố Wall trong đợt IPO sắp tới.