‘Soi’ thu, chi từ Gates Foundation Trust của tỷ phú Bill Gates

Khi quy định buộc các quỹ từ thiện phải công khai “nhận bao nhiêu tiền, chi vào việc gì” chính thức có hiệu lực, câu chuyện lúc này không chỉ dừng lại ở minh bạch sổ sách. Đó là niềm tin. Nếu nhìn ra thế giới, ít có ví dụ nào điển hình hơn Gates Foundation – một trong những quỹ tư nhân lớn nhất toàn cầu, nơi mỗi năm giải ngân số tiền tương đương ngân sách của một quốc gia nhỏ.

SỨ MỆNH

Được thành lập năm 2000 bởi tỷ phú Bill Gates và vợ cũ Melinda French Gates, Gates Foundation hiện trị giá 86 tỷ USD, theo Fortune. Mỗi năm, ngân sách giải ngân dao động 7–9 tỷ USD, tập trung vào y tế toàn cầu, vaccine, giáo dục, nông nghiệp tại châu Phi và các sáng kiến phát triển bền vững. Con số ấy lớn đến mức, nếu đặt cạnh nhiều quốc gia đang phát triển, thậm chí có thể vượt chi tiêu công trong một số lĩnh vực.

“Chúng tôi thức dậy mỗi ngày với quyết tâm tạo ra một thế giới nơi mọi người được sống một cuộc sống khỏe mạnh và hiệu quả. Quan trọng nhất, chúng tôi tin rằng mọi cuộc sống đều có giá trị như nhau. Đó là lý do tại sao chúng tôi quyết định quyên góp tài sản của mình từ Microsoft để giúp đỡ người khác. Thách thức là làm sao thực hiện điều đó theo cách ý nghĩa và hiệu quả nhất”, trang web của Bill & Melinda Gates Foundation Trust viết.

Trước đó, hồi đầu năm 2025, Bill Gates tiết lộ thông tin mới nhất về số tiền Quỹ từ thiện Bill & Melinda Gates Foundation Trust của ông đã chi cho nỗ lực xóa đói giảm nghèo. “Tôi đã từ thiện 100 tỷ USD và vẫn còn nhiều để tiếp tục cho đi”, Bill Gates nói.

Số tiền trên, để làm rõ, trị giá khoảng 80 tỷ bảng Anh, tương đương với quy mô nền kinh tế Bulgaria hoặc chi phí xây dựng toàn bộ tuyến đường sắt cao tốc HS2 ở Anh. Nó cũng xấp xỉ bằng doanh số bán xe Tesla trong suốt một năm.

Gates cho biết ông đã thấm nhuần tinh thần từ thiện từ rất sớm. Mẹ thường nói với ông rằng “sự giàu có đi kèm với trách nhiệm cho đi”. Quỹ của ông đã kỷ niệm 25 năm thành lập và Gates tiết lộ riêng con số 100 tỷ USD nói trên cho BBC.

Về phần mình, Gates thừa nhận thích cho đi tiền của mình. Khi nói đến lối sống hàng ngày, ông thực sự không nhận thấy sự khác biệt: “Tôi không hy sinh bản thân. Tôi không gọi ít hamburger đi hay xem ít phim hơn”. Tất nhiên, ông vẫn có thể mua máy bay riêng và nhiều ngôi nhà lớn cho mình.

Với mạng lưới đối tác trên khắp nước Mỹ và các quốc gia, Bill & Melinda Gates Foundation Trust ủng hộ những sáng kiến mới giúp mọi người có một cuộc sống tốt đẹp hơn. “Từ thiện có nghĩa là nắm bắt cơ hội cho các giải pháp mà chính phủ và doanh nghiệp không đủ khả năng thực hiện”, trích từ trang web chính thức của Bill & Melinda Gates Foundation Trust.

Hiện tại, vợ cũ Bill Gates, bà Melinda Gates, không còn giữ chức đồng Chủ tịch quỹ. Mất mát này đã được dự báo từ trước, sau loạt biến động trong cuộc hôn nhân tưởng chừng như viên mãn với tỷ phú Gates.

Chia sẻ với báo giới, bà Melinda cho biết những tác động mà quỹ Bill & Melinda Gates Foundation Trust đã làm được là vô cùng quan trọng, từ việc giúp trẻ em nhiều nơi có cuộc sống khỏe mạnh hơn đến hỗ trợ tài chính cho nhiều phụ nữ, làm thay đổi cuộc sống của nhiều nông dân với những khoản lợi nhuận nhỏ từ mảnh đất gia đình. “Sau 25 năm thay mặt tổ chức đi khảo sát các hoạt động, tôi có thể chắc chắn với bạn rằng những thay đổi trên là có thật. Một phần công lao không nhỏ là nhờ các bạn”, bà Melinda viết.

Chia sẻ trong báo cáo tài chính thường niên năm 2024, Giám đốc tài chính quỹ Gates Carolyn Ainslie cho biết: “Bill Gates tuyên bố rằng Quỹ Gates sẽ chi 200 tỷ USD trong 20 năm tới. Kể từ khi thành lập cách đây 25 năm, chúng tôi đã chi 100 tỷ USD rồi. Tôi cảm thấy vô cùng may mắn khi được làm việc cho một tổ chức có nguồn lực để thực hiện những sứ mệnh đầy tham vọng về bình đẳng và cơ hội toàn cầu. Những nguồn lực đó đến từ Bill Gates, bà Melinda French Gates, dĩ nhiên rồi, và cả Warren Buffett, người vào năm 2006 đã tặng món quà mà Bill cho là “hào phóng nhất”.

MINH BẠCH

Quy mô lớn đồng nghĩa với quyền lực lớn. Và quyền lực luôn đi kèm câu hỏi: ai giám sát?

Tại Mỹ, nơi quỹ đặt trụ sở, các “private foundation” chịu khung pháp lý rất chặt chẽ. Mỗi năm, họ phải công khai báo cáo thuế, liệt kê chi tiết từng khoản tài trợ, mức lương, danh mục đầu tư và báo cáo kiểm toán độc lập. Không chỉ là con số tổng, từng khoản tài trợ cụ thể, cấp cho ai, bao nhiêu tiền, trong bao lâu, đều có thể tra cứu công khai. Gates Foundation thậm chí còn xây dựng cơ sở dữ liệu mở, cho phép công chúng tìm kiếm theo quốc gia, tổ chức hay lĩnh vực.

Đơn cử, trong báo cáo thường niên vào năm 2024, quỹ Gates công khai tổng giá trị hỗ trợ trong năm đạt 8,01 tỷ USD. Con số này tương đương hơn 8 tỷ USD được giải ngân chỉ trong 12 tháng – quy mô ngang ngân sách y tế của nhiều quốc gia.

Đi sâu vào cơ cấu chi tiêu, bức tranh càng rõ nét. Năm 2024, quỹ phân bổ:

• 2,09 tỷ USD cho Phát triển toàn cầu (Global Development)
• 1,91 tỷ USD cho Y tế toàn cầu (Global Health)
• 934 triệu USD cho Bình đẳng giới (Gender Equality)
• 876 triệu USD cho Tăng trưởng & Cơ hội toàn cầu (Global Growth & Opportunity)
• 784 triệu USD cho Chương trình tại Mỹ (United States Program)
• 354 triệu USD cho Chính sách & Vận động toàn cầu (Global Policy & Advocacy)
• 21 triệu USD cho các chương trình từ thiện khác
• Và 1,05 tỷ USD dành cho chi phí vận hành

Việc công bố chi tiết từng hạng mục như vậy không chỉ mang tính hình thức. Nó cho phép công chúng biết rõ: tiền được đổ nhiều nhất vào đâu, ưu tiên chiến lược nằm ở lĩnh vực nào.

Chỉ riêng hai trụ cột Phát triển toàn cầu và Y tế toàn cầu đã chiếm gần 4 tỷ USD – phản ánh định hướng cốt lõi của quỹ: cải thiện sức khỏe và năng lực tự chủ của các quốc gia đang phát triển. Các khoản tài trợ này bao gồm hỗ trợ vaccine, phòng chống sốt rét, HIV, cải thiện hệ thống y tế cơ sở và tăng cường an ninh lương thực.

Không chỉ dừng ở tổng số tiền, báo cáo còn ghi rõ các số liệu đã được kiểm toán, làm tròn đến từng triệu USD và tách biệt giữa chi tài trợ, hợp đồng từ thiện trực tiếp và chi phí vận hành. Đáng chú ý, chi phí vận hành chiếm khoảng 13% tổng hỗ trợ từ thiện năm 2024. Con số này được công khai đầy đủ – điều mà không phải tổ chức nào cũng sẵn sàng làm. Việc công bố chi phí quản lý cho thấy quỹ chấp nhận để công chúng đánh giá hiệu quả vận hành của mình.

Minh bạch ở đây không chỉ dừng lại ở tài chính. Gates Foundation công bố nhiều báo cáo tác động, đánh giá hiệu quả chương trình, mục tiêu chiến lược dài hạn và các chỉ số đo lường. Đó là cách họ bảo vệ uy tín trong bối cảnh tự định vị mình như một tổ chức có sức ảnh hưởng toàn cầu. Hiện KPMG là công ty đại diện kiểm toán cho quỹ.

Gates Foundation hiện là một trong những nhà tài trợ lớn nhất của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và sự hiện diện tài chính mạnh mẽ ấy từng làm dấy lên nhiều tranh luận. Những người ủng hộ cho rằng nguồn vốn linh hoạt từ khu vực tư nhân giúp lấp đầy khoảng trống ngân sách và thúc đẩy đổi mới nhanh hơn chính phủ. Nhưng giới phê bình lại cảnh báo về nguy cơ “quyền lực mềm” vượt tầm kiểm soát, khi một cá nhân siêu giàu có thể định hình ưu tiên tài trợ toàn cầu.

Chính vì vậy, minh bạch trở thành công cụ để duy trì tính chính danh. Khi mọi khoản chi đều có thể bị soi chiếu, khi mọi báo cáo đều được kiểm toán và công khai, quỹ có cơ sở để bảo vệ mình trước nghi vấn.

Ngay cả biến cố cá nhân của người sáng lập cũng được xử lý rõ ràng. Sau cuộc ly hôn năm 2021, Bill Gates và Melinda French Gates công khai việc tái cấu trúc điều hành. Năm 2024, bà Melinda chính thức rút khỏi vai trò đồng chủ tịch, nhận phân bổ tài chính riêng để theo đuổi hoạt động thiện nguyện độc lập. Thông tin được công bố rõ ràng, điều lệ được cập nhật, cấu trúc quản trị được thông báo rộng rãi. Với một tổ chức đang quản lý hàng chục tỷ USD, sự ổn định nội bộ cũng là một phần của minh bạch.

Trong kỷ nguyên mạng xã hội, niềm tin có thể bị tổn hại chỉ sau một bài đăng lan truyền. Một đồng quyên góp hôm nay không chỉ là hành động thiện nguyện, mà còn là cam kết trách nhiệm. Người đóng góp muốn biết tiền của mình đi đâu, tạo ra tác động gì và được quản lý ra sao. Khi niềm tin trở thành tài sản lớn nhất, minh bạch không còn là lựa chọn chiến lược, mà là điều kiện sống còn.

Nhìn từ mô hình Gates Foundation, có thể thấy một quy luật đơn giản: quy mô càng lớn, yêu cầu minh bạch càng cao. Khi nguồn lực từ thiện tiệm cận ngân sách quốc gia, câu hỏi không chỉ là “chi bao nhiêu tiền”, mà còn là “ai giám sát và giám sát bằng cách nào”.

Theo: Gates Foundation, Fortune, Business Insider