Elizabeth Holmes làm nên lịch sử khi được vinh danh là một trong những phụ nữ giàu nhất nước Mỹ năm 2014, nhưng chỉ vài năm sau công ty khởi nghiệp của cô sụp đổ vì lừa đảo hàng trăm triệu USD.
Elizabeth Holmes sinh năm 1984 tại Washington D.C., có mẹ là nhân viên của ủy ban Quốc hội, bố là giám đốc điều hành của công ty năng lượng Enron.
Với thành tích tốt, Elizabeth ghi danh vào Đại học Stanford năm 2001, chuyên ngành kỹ thuật hóa học. Nhưng cô bỏ học vào tháng 3/2004 sau khi làm việc tại Viện Genome Singapore vào hè 2003, với lý do muốn tự kinh doanh.
Công ty khởi nghiệp của Elizabeth sau này trở thành Theranos, với mục tiêu cách mạng hóa xét nghiệm máu bằng thiết bị Edison. Elizabeth và Theranos tuyên bố rằng công nghệ của họ có thể thực hiện các xét nghiệm toàn diện chỉ với vài giọt máu thay vì cần cả ống như xét nghiệm máu truyền thống.
Theranos đã ký thỏa thuận với chuỗi nhà thuốc bán lẻ Walgreens để đưa thiết bị xét nghiệm máu của họ vào các cửa hàng. Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) đã phê duyệt Theranos cho xét nghiệm virus herpes.
Sự nhiệt huyết và quyết tâm giúp Elizabeth trở thành ngôi sao ở Thung lũng Silicon. Cô nổi tiếng với việc thường xuyên mặc áo cổ lọ màu đen, được ví như Steve Jobs, cùng giọng nói trầm đặc trưng.
Elizabeth Holmes là người sáng lập Theranos. Ảnh: HBO
Theranos thu hút những nhà đầu tư nổi tiếng như ông trùm truyền thông Rupert Murdoch, cựu Bộ trưởng Giáo dục Betsy DeVos, gia đình tỷ phú Walton và người đồng sáng lập tập đoàn công nghệ Oracle – Larry Ellison. Hội đồng quản trị của công ty bao gồm cựu Ngoại trưởng và Cố vấn An ninh Quốc gia Henry Kissinger; cựu Ngoại trưởng, Bộ trưởng Tài chính và Bộ trưởng Lao động George Shultz; cựu Bộ trưởng Quốc phòng Bill Perry và James Mattis.
Mùa thu 2014, Theranos được định giá 9 tỷ USD. Elizabeth trở thành một trong những phụ nữ giàu nhất Mỹ, nhờ sở hữu 50% cổ phần trong công ty, theo Forbes.
Bê bối bị vạch trần
Bất chấp mọi lời quảng cáo rầm rộ, công nghệ của Theranos, bao gồm thiết bị Edison, đã không hoạt động hiệu quả. Tháng 10/2015, nhà báo John Carreyrou của Wall Street Journal đưa tin Theranos nói dối về thành công của các thiết bị xét nghiệm máu và đã sử dụng máy móc bên ngoài để thực hiện phần lớn xét nghiệm máu mà họ tuyên bố là do chính họ thực hiện.
Một ngày sau khi bài báo được đăng tải, Theranos ngừng sử dụng các ống đựng mẫu máu của mình dưới áp lực từ FDA, ngoại trừ xét nghiệm herpes đã được FDA phê duyệt trước đó. Cuối tháng 10, FDA gọi các ống đựng mẫu nhỏ mang thương hiệu của Theranos là “thiết bị y tế chưa được cấp phép”.
Ban đầu, Elizabeth phủ nhận những tuyên bố trong bài báo của Wall Street Journal, khẳng định trên chương trình Mad Money rằng: “Đây là điều xảy ra khi bạn nỗ lực thay đổi mọi thứ, đầu tiên họ nghĩ bạn bị điên, sau đó họ chống đối bạn, rồi đột nhiên bạn thay đổi cả thế giới”.
Một tháng sau báo cáo, hợp đồng dự kiến giữa Theranos và chuỗi siêu thị Safeway bị hủy bỏ. Đến tháng 12/2016, xuất hiện nhiều báo cáo khác về những sai sót trong xét nghiệm và việc không tuân thủ các quy định về sức khỏe và an toàn của Theranos. Những người tố giác cho biết công ty này lừa dối bệnh nhân và bác sĩ về hiệu quả của các xét nghiệm máu, gọi đây là “vụ lừa đảo tinh vi kéo dài nhiều năm” đã chiếm đoạt hàng trăm triệu USD từ các nhà đầu tư và bệnh nhân.
Tháng 1/2016, Trung tâm Dịch vụ Medicare và Medicaid (CMS) tuyên bố phòng thí nghiệm của Theranos ở Newark, California, không đáp ứng các quy định an toàn trong năm lĩnh vực khác nhau và có khả năng gây ra “mối nguy hiểm tức thời đối với sức khỏe và sự an toàn của bệnh nhân”.
Tháng 6/2016, Walgreens thông báo tất cả Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Theranos trong các cửa hàng của họ sẽ ngừng hoạt động và chấm dứt quan hệ hợp tác với công ty khởi nghiệp này. FDA cũng cấm Theranos sử dụng các ống đựng máu mang nhãn hiệu riêng Nanotainer của họ.
Tháng sau, Wall Street Journal đưa tin CMS cấm Elizabeth sở hữu hay điều hành bất kỳ trung tâm xét nghiệm máu nào trong vòng hai năm.
Sau đó, vào năm 2017, bang Arizona kiện Theranos để đòi lại tiền cho khách hàng đã thanh toán phí xét nghiệm máu.
Màn kịch đổ lỗi trước tòa
Tháng 6/2018, Elizabeth và Ramesh “Sunny” Balwani, cựu chủ tịch của Theranos (cũng là bạn trai cũ của Elizabeth), cùng bị buộc tội với 11 tội danh lừa đảo.
Hai người bị cáo buộc nói dối các nhà đầu tư về hiệu quả của công nghệ xét nghiệm máu của Theranos, cũng như sử dụng tài liệu giả mạo, phóng đại thành công về tài chính của công ty và làm giả các buổi giới thiệu sản phẩm để đảm bảo nguồn vốn từ các nhà đầu tư. Elizabeth và Ramesh được cho là biết rằng máy móc của họ có vấn đề về “độ chính xác và độ tin cậy” và không thể cạnh tranh với các máy xét nghiệm máu hiện có trên thị trường.
Elizabeth từ chức Giám đốc điều hành của Theranos trước khi cáo trạng được công bố. Theranos giải thể vào cuối năm 2018. Elizabeth tuyên bố không nhận tội đối với tất cả cáo buộc.
Phiên tòa xét xử Elizabeth ban đầu dự kiến diễn ra vào giữa năm 2020 nhưng bị trì hoãn nhiều lần, lý do bao gồm lo ngại về Covid-19 và việc Elizabeth mang thai. Elizabeth và chồng, Billy Evans, đón con trai đầu lòng vào tháng 7/2021 sau hai năm cưới.
Elizabeth Holmes đến tòa án liên bang ở San Jose, California để tham dự phiên tòa tuyên án vào ngày 18/11/2022. Ảnh: Nytimes
Trong phiên tòa vào cuối 2021, Elizabeth cáo buộc Ramesh có hành vi lạm dụng, thao túng và kiểm soát, đồng thời đổ lỗi phần lớn thất bại của Theranos cho bạn trai cũ vì đã làm suy giảm khả năng phán đoán của cô.
Trước tòa, các bác sĩ và bệnh nhân làm chứng rằng xét nghiệm máu được Elizabeth phát triển và tiếp thị là một trò lừa đảo chăm sóc sức khỏe. Một phụ nữ nói kết quả xét nghiệm cho thấy cô bị sảy thai trong khi thực tế là đang mang thai; một bệnh nhân khác được thông báo rằng có thể bị ung thư tuyến tiền liệt trong khi thực tế không bị; người thứ ba nhận được chẩn đoán HIV sai.
Tháng 1/2022, bồi thẩm đoàn kết tội Elizabeth với ba tội danh lừa đảo và một tội danh âm mưu lừa đảo. Cô bị tuyên án 11 năm 3 tháng tù tại nhà tù liên bang và 3 năm quản chế.
Bản án sau đó được giảm xuống còn 9 năm nhờ bị cáo có hành vi tốt. Elizabeth dự kiến được thả vào ngày 30/12/2031.
Phiên tòa xét xử Ramesh bắt đầu hai tháng sau khi Elizabeth bị kết tội. Doanh nhân người Pakistan này tuyên bố vô tội với tất cả cáo buộc và phủ nhận những tuyên bố của Elizabeth rằng bị ông ta cưỡng ép, thao túng và lạm dụng.
Tháng 7/2022, Ramesh bị kết tội về với 2 tội danh âm mưu lừa đảo, 6 tội danh lừa đảo nhà đầu tư và 4 tội danh lừa đảo bệnh nhân. Ông ta bị kết án 12 năm 11 tháng tù.
Elizabeth và Ramesh bị yêu cầu phải bồi thường 452 triệu USD.
Cuộc sống trong tù
Tháng 4/2023, Elizabeth kháng cáo, gọi bản án là “bất công”. “Tôi từ chối nhận tội đối với những tội ác mà tôi không phạm phải. Theranos đã thất bại. Nhưng thất bại không phải là lừa đảo”, Elizabeth biện minh.
Cô yêu cầu được tại ngoại trong thời gian kháng cáo, nhưng bị thẩm phán bác bỏ. Các công tố viên cáo buộc Elizabeth “có nguy cơ bỏ trốn”, cho rằng cô đã mua vé một chiều đến Mexico sau khi bị kết án để trốn khỏi đất nước. Đơn kháng cáo của cô bị tòa án liên bang bác vào tháng 6/2024.
Elizabeth sinh con thứ hai trong khoảng thời gian giữa lúc bị tuyên án và nộp đơn kháng cáo. Cô bắt đầu thụ án vào ngày 30/5/2023, tại trại giam dành cho nữ có mức độ an ninh tối thiểu Federal Prison Camp ở thành phố Bryan, bang Texas.
Nhà tù cho phép Elizabeth gặp gia đình hai lần một tuần, mỗi lần vài giờ, có thể cùng đi dạo trong sân nhà tù và ăn uống ngoài trời. Tháng 2/2024, bố mẹ và chồng con đến thăm Elizabeth nhân dịp sinh nhật lần thứ 40.
“Việc phải ở đây thật là địa ngục và sự tra tấn”, Elizabeth chia sẻ về thời gian sống trong tù khi được phỏng vấn vào tháng 2/2025.
“Mỗi lần phải nói lời tạm biệt với chồng và các con, thế giới của tôi như tan vỡ. Những người tôi yêu thương nhất phải rời đi trong khi tôi đứng đây, là một tù nhân, cảm nhận thực tại nghiệt ngã ập đến”, Elizabeth nói.
Nữ tỷ phú giờ trắng tay kể rằng đã quen với nếp sinh hoạt trong nhà tù kiểu ký túc xá. Mỗi sáng, cô thức dậy ngay sau 5h, ăn trái cây cho bữa sáng, sau đó tập luyện 40 phút bằng nâng tạ, chèo thuyền và chạy bộ.
Lúc 8h, Elizabeth có mặt tại tòa nhà giáo dục, kiếm được 31 xu một giờ khi làm nhân viên hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng, giúp những phụ nữ sắp được trả tự do viết sơ yếu lý lịch và chuẩn bị nộp đơn xin tín dụng thuế và các phúc lợi khác của chính phủ. Elizabeth còn làm trợ lý luật sư và dạy tiếng Pháp.
Elizabeth Holmes rạng rỡ khi vừa tập tạ vừa chạy bộ trong khuôn viên nhà tù. Ảnh: Fox
Nói về dự định sau khi được tự do, Elizabeth cho biết “công việc cả đời” của cô sẽ là tự tay soạn thảo dự luật Đạo luật Tự do Mỹ, nhằm củng cố nguyên tắc suy đoán vô tội và cải thiện thủ tục tố tụng hình sự.
Đến nay Elizabeth vẫn khẳng định vô tội, dù từng mơ hồ thừa nhận “có những điều tôi lẽ ra nên làm khác đi” trên đường dẫn đến nhà tù.
Tháng 1/2026, Elizabeth đề nghị Tổng thống Donald Trump ân xá và trả tự do sớm cho mình. Nhà Trắng chưa bình luận về việc có dự định chấp thuận hay không.
Câu chuyện của Elizabeth được ghi lại trong cuốn sách Bad Blood: Secrets and Lies in a Silicon Valley Startup năm 2018 và được chuyển thể thành phim truyền hình ngắn The Dropout năm 2022 dựa trên podcast cùng tên.
Tuệ Anh (theo People, CNN)
Nguồn: https://vnexpress.net/su-nghiep-huy-hoang-vut-tat-cua-nu-ty-phu-tu-than-giau-nhat-my-5011187.html
