Tăng lương liên tục nhưng người lao động vẫn cảm thấy chưa ‘đủ sống’

Ngày 1-4, Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) cho biết tổ chức này vừa có báo cáo “Tác động của lương tối thiểu tại Việt Nam”. 

Theo các chuyên gia, dù tiền lương bình quân tăng trong các năm gần đây song tiền lương thực tế vẫn thấp khi tính yếu tố như lạm phát. Do đó, Hội đồng Tiền lương quốc gia và ILO đã thực hiện nghiên cứu trên để đánh giá toàn diện tác động, hiệu quả của lương tối thiểu.

Việt Nam thường xuyên tăng lương

Theo báo cáo, những năm qua Việt Nam thường xuyên điều chỉnh lương tối thiểu. Nhìn chung, tỉ lệ lương tối thiểu trung bình so với lương trung bình tăng từ 44% vào năm 2012 lên đỉnh điểm là 58% vào năm 2016, sau đó giảm xuống còn 50% vào năm 2023. 

Tuy vậy đại dịch COVID-19 khiến tốc độ tăng lương tối thiểu giảm xuống chậm hơn và lương tối thiểu thực tế gần như giữ nguyên.

Theo nghiên cứu, năm 2023, chỉ khoảng 3,8% người lao động làm việc ít nhất 35 giờ/tuần nhận lương dưới mức tối thiểu theo tháng và khoảng 3,3% nhận lương dưới mức tối thiểu giờ.

Các nhóm lao động nữ, cao tuổi hay có trình độ học vấn thấp có khả năng rơi vào nhóm lương thấp hơn. 

Trong khi đó lao động ở doanh nghiệp tư nhân hoặc doanh nghiệp FDI có tỉ lệ lương thấp hơn lương tối thiểu thấp nhất.

Xét theo vùng địa lý, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long là những nơi có nhiều công việc được trả lương thấp hơn lương tối thiểu vùng, ví dụ như ngành nông nghiệp, dịch vụ lưu trú, ăn uống, sản xuất thực phẩm…

Theo nghề nghiệp, nhân viên văn phòng và công chức có tỉ lệ lao động dưới mức lương tối thiểu cao nhất, tiếp theo là lao động trong ngành dịch vụ và nhân viên bán hàng.

Đáng chú ý, khi phân tích dữ liệu lao động và doanh nghiệp giai đoạn 2012 – 2023, tiền lương tối thiểu không tác động đáng kể tới các chỉ số như việc làm, thời giờ làm việc, doanh thu, lợi nhuận hay quy mô lao động.

“Kết quả này có thể là hệ quả của thực tế là mức lương tối thiểu hiện nay đang tương đối thấp hơn so với mức lương thực trả hiện hành trên thị trường lao động”, báo cáo nêu.

Tăng lương tác động doanh nghiệp thế nào?

Cũng trong báo cáo, các doanh nghiệp tham gia nghiên cứu, nhất là nhóm thâm dụng lao động, cho biết tăng lương tối thiểu làm tăng chi phí lao động, bảo hiểm xã hội, gián tiếp tác động đến chi phí nguyên liệu…

Ví dụ, theo một doanh nghiệp dệt may có khoảng 7.000 lao động, khi tăng lương từ 280.000 đồng/tháng/lao động như hiện nay thì chi phí của doanh nghiệp tăng khoảng 5 tỉ đồng/năm. Mức tăng chủ yếu từ điều chỉnh mức đóng bảo hiểm xã hội và lương của người lao động.

Báo cáo của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội (cũ) năm 2019 cũng nêu việc tăng lương tối thiểu vùng dự kiến năm 2020 chủ yếu tác động vào chi phí đóng bảo hiểm xã hội. Vì đa phần mức lương bình quân thấp nhất mà các doanh nghiệp thực trả cho người lao động đã cao hơn mức lương tối thiểu vùng do Chính phủ quy định khoảng từ 8-12%.

Để thích ứng, các doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, giảm các chi phí không thiết yếu hoặc cân nhắc chuyển hoạt động tới nơi có lương tối thiểu thấp hơn.

Trong khi đó nhiều người lao động được hỏi cho biết tăng lương tối thiểu giúp họ tăng thêm thu nhập song lương hiện hành thường chưa đủ để trang trải sinh hoạt phí. Tuy nhiên lương tăng đồng nghĩa với khoản đóng góp bảo hiểm xã hội tăng lên, kéo theo quyền lợi dài hạn tốt hơn.

Từ các phát hiện, chuyên gia của ILO khuyến nghị cần điều chỉnh lương tối thiểu theo lộ trình minh bạch, dự đoán được, cân bằng giữa nhu cầu của người lao động và các yếu tố kinh tế. Việc kiểm soát lạm phát có ý nghĩa quan trọng để tăng lương thực sự giúp tăng thu nhập thực tế cho người lao động.

Chính sách lương tối thiểu cũng cần được lồng ghép với các chính sách kinh tế – xã hội rộng hơn, như nâng cao năng suất lao động, cải thiện môi trường kinh doanh… Việc nâng cao cơ chế thương lượng tập thể có thể là “chìa khóa” để cân bằng lợi ích giữa người lao động và người sử dụng lao động.

Vì sao nhà máy ‘khát’ lao động dù lương thưởng tăng mạnh?

Dịp Tết Nguyên đán 2026, nhiều nhà máy tại các trung tâm công nghiệp vận hành hết công suất để kịp tiến độ đơn hàng xuất khẩu. Dù các công ty đưa ra chế độ lương thưởng, phúc lợi cao song không dễ tuyển lao động phổ thông, vì sao vậy?