Tạo “hạ tầng mềm” cho kinh tế số và thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Phóng viên: Ông đánh giá như thế nào về thực trạng bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh phát triển mạnh mẽ của kinh tế số và đổi mới sáng tạo?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Tôi nhìn nhận thực trạng bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ ở Việt Nam hiện nay theo hai chiều: Nhu cầu thị trường tăng rất nhanh nhờ kinh tế số và đổi mới sáng tạo; trong khi kỷ luật thực thi trên không gian mạng vẫn là khâu cần bứt phá. 

Về mặt tích cực, thương mại điện tử năm 2024 đạt khoảng 25 tỷ USD (tăng 20%) và chiếm khoảng 9% tổng doanh số bán lẻ, kéo theo nhu cầu bảo hộ nhãn hiệu, kiểu dáng, phần mềm và nội dung số. Việt Nam giữ vị trí 44 trong Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2024 và tiếp tục đứng 44/139 trong năm 2025.  

Ở góc độ xác lập quyền, Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) ghi nhận năm 2024 Việt Nam có khoảng 91.621 đơn nhãn hiệu (xếp 19 toàn cầu), nhưng độ trễ đăng ký nhãn hiệu vẫn cao (khoảng 662 ngày). 

Tuy nhiên, nếu thủ tục chỉ nhanh hơn mà thực thi không mạnh hơn thì đổi mới sáng tạo vẫn bị “xói mòn” bởi vi phạm. Năm 2025, lực lượng quản lý thị trường xử lý 23.402 vụ liên quan hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc và vi phạm trên thương mại điện tử.  Ở bình diện quốc tế, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) tiếp tục xếp Việt Nam vào danh sách cần theo dõi và nêu quan ngại về vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả bán qua nền tảng, livestream. 

Do đó, sở hữu trí tuệ phải trở thành “hạ tầng mềm” của kinh tế số. Muốn khơi dậy đổi mới sáng tạo, phải chuyển từ “xử lý vụ việc” sang “quản trị hệ sinh thái”: Dữ liệu hóa thực thi, tăng chế tài thực chất và buộc mọi chủ thể, kể cả nền tảng số cùng chịu trách nhiệm. 

Nếu thủ tục chỉ nhanh hơn mà thực thi không mạnh hơn thì đổi mới sáng tạo vẫn bị “xói mòn” bởi vi phạm.

Tiến sĩ Trần Văn Khải

Phóng viên: Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ có hiệu lực từ ngày 1/4/2026. Theo ông, những điểm mới của Luật sẽ tác động như thế nào đến hoạt đăng ký, bảo hộ và thương mại hóa tài sản trí tuệ tại Việt Nam?

Tiến sĩ Trần Văn Khải: Luật có hiệu lực từ 1/4/2026 sẽ tác động trực tiếp đến chuỗi “đăng ký, khai thác và thực thi” tài sản trí tuệ theo hướng số hóa. 

Ở khâu bảo hộ, Luật cập nhật đối tượng theo logic sản phẩm số: kiểu dáng công nghiệp được ghi nhận cả dạng vật lý và phi vật lý; việc áp dụng công nghiệp bao gồm tái tạo đồng nhất sản phẩm phi vật lý trên không gian mạng.  Nhờ đó, thiết kế số, giao diện, mô hình 3D có cơ sở bảo hộ rõ hơn. 

Ở khâu công nghệ mới, Luật giao Chính phủ quy định việc phát sinh, xác lập quyền khi đối tượng sở hữu trí tuệ có sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo; đồng thời cho phép dùng văn bản, dữ liệu đã công bố hợp pháp để nghiên cứu, thử nghiệm, huấn luyện AI, với điều kiện không gây ảnh hưởng bất hợp lý đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền. 

Ở khâu thương mại hóa, Luật bổ sung cơ chế quản lý, khai thác và khuyến khích góp vốn, thế chấp bằng quyền sở hữu trí tuệ đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số hoạt động sở hữu trí tuệ, hình thành cơ sở dữ liệu về bảo hộ và dữ liệu về giá giao dịch quyền sở hữu trí tuệ, đòn bẩy cho định giá và chuyển giao. 

Cuối cùng, thủ tục và thực thi được gia cố: Công khai ngay đơn nhãn hiệu, cơ chế thẩm định nội dung nhanh; trách nhiệm của chủ quản nền tảng số trong bảo vệ quyền; và biện pháp gỡ bỏ/ẩn/vô hiệu hóa truy cập nội dung vi phạm, kèm nâng trần bồi thường vật chất.

Tổng thể, Luật Sở hữu trí tuệ giúp giảm chi phí giao dịch và nâng niềm tin pháp lý cho đổi mới sáng tạo. 

Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 có hiệu lực từ 1/4/2026 sẽ tác động trực tiếp đến chuỗi “đăng ký, khai thác và thực thi” tài sản trí tuệ theo hướng số hóa.

Tiến sĩ Trần Văn Khải