Thương vụ tỷ USD và cách vận hành “trạm thu phí”
Theo các hãng phân tích hàng hải, lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz đã giảm tới 90% kể từ cuối tháng 2. Thay vì di chuyển tự do như trước, các tàu thương mại giờ đây phải đi vòng qua một kênh hẹp phía bắc đảo Larak. Tại đây, một hệ thống kiểm soát và thu phí thực tế đã được thiết lập.
Giới chức tại Tehran nhìn nhận đây là một cơ hội kinh tế khổng lồ. Theo Iran International, ông Yahya Al-e Es’hagh, Chủ tịch Phòng Thương mại chung Iran – Iraq, ước tính Iran có thể thu về từ 70 đến 80 tỷ USD mỗi năm. Con số này đến từ việc áp dụng mức phí khoảng 10% giá trị dịch vụ theo luật hàng hải đối với các tàu sử dụng tuyến đường này.
Việc thu phí tàu qua eo Hormuz có thể mang lại nguồn thu khổng lồ cho Iran (Ảnh: NB).
Quá trình “mua đường” diễn ra bài bản như một giao dịch thương mại quốc tế. Theo mô tả từ nhiều nguồn tin trong ngành, chủ tàu phải liên hệ với các công ty trung gian để nộp hồ sơ chi tiết. Các thông tin về quyền sở hữu, quốc tịch, danh sách thủy thủ và dữ liệu hành trình đều được thẩm định gắt gao.
Nếu vượt qua vòng kiểm duyệt, 2 bên sẽ bước vào bàn đàm phán chi phí. Mức giá khởi điểm được ghi nhận ở mức khoảng 1 USD cho mỗi thùng dầu. Với một siêu tàu chở dầu (VLCC) có sức chứa 2 triệu thùng, chi phí qua cửa có thể lên tới 2 triệu USD.
Đáng chú ý, các giao dịch này không sử dụng đồng USD. Theo Lloyd’s List Intelligence, ít nhất 2 tàu đã hoàn tất việc trả phí bằng đồng nhân dân tệ hoặc tiền điện tử thông qua các công ty dịch vụ hàng hải trung gian. Sau khi thanh toán, tàu sẽ nhận mã thông hành qua sóng radio và được hộ tống qua khu vực đảo Larak.
Dữ liệu theo dõi hàng hải cho thấy một hệ thống phân loại khách hàng rõ ràng đang được áp dụng, ưu tiên các quốc gia có quan hệ thương mại tốt.
Các tàu mang cờ Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan hay Hy Lạp đang là những khách hàng đi qua eo biển dễ dàng nhất. Thậm chí, Ấn Độ đã đạt được thỏa thuận cho tàu dầu đi qua không cần trả phí. Các nước Đông Nam Á như Malaysia và Thái Lan cũng đã đàm phán thành công để đảm bảo hành lang an toàn cho chuỗi cung ứng năng lượng của mình.
Chính sự phân hóa này đã tạo ra một thị trường ngách đầy toan tính. Theo Bloomberg, Pakistan đang ráo riết tìm kiếm các siêu tàu chở dầu trên thế giới để cho “mượn cờ”. Việc treo cờ các quốc gia được ưu tiên trở thành một loại giấy thông hành giá trị cao, giúp các hãng vận tải tiết kiệm hàng triệu USD tiền phí và giảm thiểu rủi ro.
Tuy nhiên, đối với phần lớn các hãng vận tải biển quốc tế, “trạm thu phí” Hormuz mang đến một cơn đau đầu về pháp lý và tài chính. Các chủ tàu đứng trước rủi ro kép. Nếu trả phí để giải phóng hàng hóa thì đối mặt nguy cơ vi phạm các quy định trừng phạt tài chính quốc tế nhưng nếu neo đậu chờ đợi thì chi phí bến bãi và bảo hiểm tăng phi mã.
Về mặt pháp lý, việc thu phí tại Hormuz đang gây tranh cãi lớn trong giới kinh doanh hàng hải. Khác với kênh đào Suez hay Panama là các công trình nhân tạo cần thu phí để bù đắp chi phí vận hành, Hormuz là tuyến hàng hải tự nhiên. Chuyên gia luật hàng hải Jason Chuah và bà Shahla Ali từ Đại học Hong Kong (Trung Quốc) đều nhận định, việc đơn phương áp phí chung cho tàu đi qua là thiếu cơ sở pháp lý theo luật quốc tế.
Cú sốc nguồn cung và hiệu ứng domino toàn cầu
Dù tính hợp pháp còn bỏ ngỏ, tác động kinh tế của “trạm thu phí” Tehran đã lan rộng khắp các châu lục. Việc 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu bị ách tắc hoặc phải gánh thêm chi phí lưu thông đang tạo ra một hiệu ứng domino lên giá cả hàng hóa.
Thị trường năng lượng toàn cầu lập tức phản ứng. Tại châu Á, Ấn Độ đã phải tăng giá nhiên liệu hàng không. Ở châu Đại Dương, chính phủ Australia phải lên tiếng kêu gọi người dân tiết kiệm năng lượng. Các nền kinh tế lớn cũng không tránh khỏi vòng xoáy này khi chi phí đầu vào của các doanh nghiệp sản xuất tăng vọt.
Tại châu Âu, bức tranh kinh tế vĩ mô đang chịu áp lực lớn. Nền kinh tế đầu tàu Germany đã phải hạ dự báo tăng trưởng và phát đi cảnh báo về nguy cơ lạm phát quay trở lại do giá năng lượng leo thang. Trong khi đó, Bank of England thẳng thắn gọi tình trạng tại eo biển Hormuz hiện nay là một “cú sốc nguồn cung tiêu cực lớn” đối với toàn cầu.
Nếu eo Hormuz bị kiểm soát lâu dài, thị trường dầu mỏ và chuỗi cung ứng toàn cầu có thể đối mặt với những biến động sâu rộng trong thời gian tới (Ảnh: SBS).
Trước nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng, các nỗ lực ngoại giao và thương mại đang được gấp rút triển khai. Vương quốc Anh đang chuẩn bị chủ trì một cuộc họp khẩn với khoảng 35 quốc gia. Mục tiêu tối thượng là tìm ra giải pháp khôi phục dòng chảy hàng hóa thiết yếu, giảm bớt gánh nặng chi phí đang đè lên vai các doanh nghiệp logistics và người tiêu dùng toàn cầu.
Việc biến một eo biển tự nhiên thành điểm kiểm soát có thu phí không chỉ đơn thuần là một quyết định gia tăng ngân sách mà là một đòn bẩy kinh tế chiến lược, định hình lại cách thức vận hành của thị trường năng lượng. Khi quyền kiểm soát tuyến đường thủy đồng nghĩa với quyền lực định giá, bản đồ thương mại toàn cầu đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc đầy biến động.
Dù một số hành lang an toàn đã được thiết lập cho các khách hàng trả phí, giới phân tích tài chính và an ninh vẫn tỏ ra thận trọng về tính bền vững của mô hình này. Chuyên gia an ninh quốc tế Basil Germond lưu ý rằng, việc tồn tại một cơ chế qua lại có trả phí không đồng nghĩa với việc chuỗi cung ứng đã hoàn toàn bình thường hóa.
“Để cơ chế này hoạt động, Tehran cần duy trì khả năng đe dọa tàu thương mại. Để có tính răn đe, họ vẫn cần thỉnh thoảng nhắm vào các tàu không tuân thủ”, ông Germond nhận định.
Nguồn: https://dantri.com.vn/kinh-doanh/tau-qua-hormuz-phai-tra-tien-iran-uoc-tinh-thu-duoc-bao-nhieu-20260402122642751.htm
