Tết kể chuyện bán vàng: Cú đặt cược cuộc đời của Giáo sư Toán duy nhất 2025

Với ông, tài sản lớn nhất sau mỗi mùa xuân không nằm trong những thỏi vàng vật chất, mà là những lời giải cho các bài toán cuộc sống.

“Không có vàng để bán, mà thu lại “vàng mười”

Giữa không khí hân hoan của mùa xuân, câu chuyện giữa tôi với GS.TS Phan Thành An – người duy nhất được phong hàm Giáo sư ngành Toán học năm 2025 – không bắt đầu bằng những định lý khô khan, mà bằng một nụ cười hóm hỉnh khi được hỏi về những ngày gian khó.

Trong giới khoa học, đôi khi người ta vẫn truyền tai nhau những câu chuyện về sự hy sinh thầm lặng của hậu phương để các bậc trí thức yên tâm “mài đao luyện kiếm”. Khi tôi hỏi vui về chuyện liệu gia đình có phải “bán vàng” để nuôi dưỡng đam mê Toán học trong những năm tháng kinh tế còn eo hẹp, GS Phan Thành An cười hiền hậu:

“Nói là bán vàng thì quả thật chưa, vì thú thực lúc ấy lấy đâu ra vàng mà bán! Nhưng công sức và sự nhẫn nại của bà xã bỏ ra thì quý hơn cả “vàng mười”. Đó mới là thứ “vốn liếng” quý giá nhất để tôi đi xa được đến hôm nay”, GS An kể.

GS Phan Thành An, Viện trưởng Viện Toán học và các Khoa học Tính toán (IMACS), Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM là nhà khoa học duy nhất được phong hàm Giáo sư Toán học năm 2025 (Ảnh: Huyên Nguyễn).

Tiếp lời chồng, TS Vương Thị Thảo Bình, giảng viên Trường Đại học Ngoại thương, bồi hồi nhớ lại những mùa Tết đặc biệt của gia đình. Trong khi người người náo nức du xuân thì vị Giáo sư ấy đôi khi chỉ xuất hiện chúc Tết vài phút rồi lại vội vã quay về với những bản thảo đang dang dở.

“Làm khoa học là phải đam mê và đôi khi là sự hy sinh. Không chỉ là vợ, mà cả bố mẹ hai bên nội ngoại đều là những người “gác cổng” để anh ấy yên tâm đi trên con đường của mình”, bà Bình tâm sự.

Chính từ “điểm tựa vàng” đó, GS Phan Thành An đã thực hiện một bước ngoặt mà nhiều người cho là mạo hiểm: Rời bỏ vùng an toàn ở tuổi 50.

Cú “đặt cược” ở tuổi xế chiều

Năm 2020, GS Phan Thành An có một vị trí ổn định tại Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam sau 20 năm gắn bó.

Ở cái tuổi mà nhiều người bắt đầu nghĩ đến việc nghỉ ngơi, ông lại quyết định Nam tiến, đầu quân về Trường Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia TPHCM.

Ông gọi đó là một sự “đặt cược” cuộc đời.

“Đây là quyết định đầy thách thức, nhất là khi tuổi cũng không còn trẻ. Đôi lúc chính tôi cũng nghi ngờ lựa chọn của mình vì chưa thấy ngay kết quả. Nhưng linh cảm mách bảo tôi rằng: Toán học phải gắn với thực tiễn, phải trở thành hơi thở của công nghệ”, GS An nhớ lại.

Lựa chọn ấy đã mang về “trái ngọt”. Tại môi trường Bách khoa TPHCM, ông cùng các cộng sự đã giải quyết những bài toán hóc búa từ thực tế mà các thiết bị truyền thống “bó tay”.

GS An nhớ lại, ngay khi vào TPHCM, ông cùng cộng sự đến các công ty công nghệ cao trong lĩnh vực xây dựng, robot tự hành để tìm hiểu nhu cầu, bàn phương án hợp tác.

Trong đó, các công ty xây dựng cần thiết bị nhận dạng, đo độ rộng vết nứt trên mặt phẳng như bờ tường, mặt đường, khối bê tông một cách tự động và không cần tiếp xúc.

GS An cho biết trước đó các kỹ sư thường đo bằng thước lá thép hoặc một số thiết bị số hóa, nhưng không đảm bảo chính xác. Trong khuôn khổ hình học và giải tích kinh điển, chưa tồn tại một khái niệm hoặc công thức giải tích nào phù hợp để đo độ rộng vết nứt.

Từ khó khăn đó, nhóm của ông đã đưa ra hàm giải tích đo vết nứt. Thay vì đo bằng thước lá thủ công, nhóm đã xây dựng mô hình toán học giúp nhận dạng và đo độ rộng vết nứt bề mặt vật liệu cứng một cách tự động và chính xác.

Sau 4 năm, nhóm nghiên cứu cho ra đời một thiết bị đo thử nghiệm thành công, có tính chính xác cao, dễ sử dụng.

Phương pháp đo độ rộng vết nứt do nhóm của GS Phan Thành Nam nghiên cứu (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

Một bài toán khác đến từ doanh nghiệp năm 2021 là robot tự hành thường “lạc đường” hoặc mắc kẹt, hay đi đường lòng vòng khi gặp vật cản.

Điểm nghẽn là do robot tự hành có tầm nhìn hạn chế, để không phải đi lại đường cũ mà thoát ra thì đi đến đâu cũng phải lưu lại nhiều thông tin về quãng đường di chuyển. Điều này khiến bộ nhớ của chúng quá tải hoặc tăng số lần thay đổi hướng…, không tối ưu khi vận hành.

Từ bài toán đó, nhóm của GS An đã thiết lập thuật toán giúp robot di chuyển tối ưu, tránh vật cản. Robot chỉ cần lưu các đoạn thẳng, khi thất lạc, chúng sẽ dùng “ký ức” này để tránh vật cản và tính đường ngắn nhất theo các đoạn thẳng đã lưu.

Cả hai sản phẩm đều được cấp bằng giải pháp hữu ích vào tháng 6/2025 và đang trong quá trình hoàn thiện sản phẩm để đưa vào thị trường. Đây chính là minh chứng cho thấy Toán ứng dụng không phải là giấc mơ viển vông.

GS Phan Thanh An trong một tiết dạy năm 2022 (Ảnh: Nhà trường).

Ông cho rằng trong bối cảnh khoa học – công nghệ hiện đại, một bộ phận quan trọng của Toán học cần được thúc đẩy theo hướng gắn với các bài toán thực tiễn và khả năng chuyển hóa thành công nghệ.

“Và chính các thách thức của khoa học – công nghệ lại nuôi dưỡng sự ra đời của những lý thuyết Toán học mới. Đó là mục tiêu và cũng là giấc mơ khoa học mà tôi theo đuổi”, GS An quan niệm.

Dấu ấn hành trình gần 3 thập kỷ

Sau hành trình dài miệt mài nghiên cứu và giảng dạy, GS Phan Thành An trở thành giáo sư Toán học duy nhất của cả nước được phong hàm năm 2025.

Ông xem đây không chỉ là thành quả cá nhân mà còn là sự ghi nhận của cộng đồng khoa học đối với hướng đi mà mình theo đuổi: phát triển Toán ứng dụng gắn với thực tiễn công nghệ.

“Đó giống như một cột mốc đánh dấu chặng đường của đời khoa học và đời làm thầy. Một dấu mốc mà người nghiên cứu nào cũng sẽ nhớ suốt đời”, ông nói.

Nhìn lại hành trình gần 3 thập kỷ, từ một giảng viên trẻ tại Sư phạm Vinh đến vị Giáo sư duy nhất của ngành Toán của năm, ông An cho rằng mình may mắn vì luôn có những người thầy, những cộng sự xuất sắc và đặc biệt là một gia đình luôn thấu hiểu.

GS An nhìn nhận những kết quả đạt được nhờ nền tảng lý thuyết có được từ 20 năm làm việc tại Viện Toán học và quá trình học hỏi tại các trung tâm tính toán liên ngành ở nước ngoài.

Ông cũng thấy may mắn khi tìm được môi trường nghiên cứu liên ngành mạnh ở Trường Đại học Bách khoa và cộng tác với nhiều đồng nghiệp xuất sắc.

GS Phan Thành An hướng dẫn nghiên cứu viên, học viên (Ảnh: Huyên Huyên).

Chia tay tôi khi nắng xuân đã ngập tràn thành phố, vị Giáo sư lại bận rộn với những dự án mới cùng cùng Cục Khí tượng thủy văn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chương trình trọng điểm quốc gia về Toán của Bộ Khoa học và Công nghệ.

Với ông, mùa xuân của người làm khoa học đơn giản lắm: Đó là khi một công thức tìm được “chỗ đứng” trong đời thực, và khi những giá trị trí tuệ được chuyển hóa thành lợi ích cho cộng đồng.