Thêm hai Bảo vật quốc gia chính thức được công bố tại TPHCM

Ngày 6/3, Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM đã tổ chức lễ công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc công nhận hai Bảo vật quốc gia mới, góp phần làm phong phú thêm kho tàng di sản văn hóa của thành phố. Hai bảo vật được vinh danh lần này là “Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc” và “Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế”.

Bát bồng gốm văn hóa Hoa Lộc, niên đại khoảng 4.000 – 3.800 năm cách ngày nay, hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Gốm thời dựng nước do ông Phạm Gia Chi Bảo làm giám đốc. Hiện vật này có chiều cao 21cm, đường kính miệng 24cm và nặng hơn 1kg.

Được chế tác từ đất nung loại gốm cứng, xương gốm pha trộn vụn vỏ nhuyễn thể và lớp áo gốm màu xám hồng đặc trưng, bát bồng Hoa Lộc là minh chứng cho trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ phát triển của cư dân cổ tại khu vực Nam Bộ trong giai đoạn tiền – sơ sử. Cấu trúc bát được chia thành nhiều phần rõ rệt: chân đế cao, loe xiên; thân bát rộng và miệng loe, tạo nên sự cân đối và vững chắc.

Phân tích vi ảnh Microstructure cho thấy bát được nung ở nhiệt độ khoảng 700 – 800°C. Các hoa văn trang trí trên thân bát được thực hiện bằng kỹ thuật khắc vạch kết hợp in chìm, tạo nên các dải họa tiết hình tam giác, hình thoi và đường chỉ song song tinh xảo.

Bộ tượng gốm men nhiều màu Tam quan Đại đế, niên đại cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, thuộc sưu tập tư nhân của ông Lê Thanh Nghĩa, cũng chính thức được công nhận là Bảo vật quốc gia. Bộ tượng gồm 9 pho, chia thành 3 nhóm tương ứng với ba vị Quan (Thủy Quan, Thiên Quan, Địa Quan) và các thị giả hầu cận.

Thủy Quan Đại Đế (cao 78,2cm) đội mũ bình thiên, mặc long bào, mang đai và hia. Khuôn mặt tròn, mắt mở, miệng mỉm cười nhẹ, thể hiện sự uy nghiêm và nhân từ, phù hợp với chức năng “Thủy Quan giải ách” cứu giúp chúng sinh thoát khỏi tai ương. Long bào được trang trí lưỡng long hai vai và thủy ba phía dưới, biểu trưng quyền lực cai quản thủy phủ.

Thiên Quan Đại Đế (cao 90cm, ngang 38cm) là pho tượng lớn nhất, ngự trên ngai trong tư thế tĩnh tại, đội mũ phốc tròn, mặc long bào đắp nổi mây và thủy ba. Khuôn mặt phúc hậu, miệng mỉm cười nhẹ, mắt mở và tai lớn, biểu đạt phẩm chất nhân từ của đấng ban phát phước lành, phù hợp với chức năng “Thiên Quan tứ phúc”.

Địa Quan Đại Đế (cao 77,5cm, ngang 38cm) ngự trên ngai, đội mũ bình thiên, mặc long bào, mây đắp nổi, dưới áo có thủy ba. Khuôn mặt tròn, mắt lồi, miệng hơi bậm, tạo vẻ uy nghiêm, phản ánh chức năng “Địa Quan xá tội”, nhấn mạnh vai trò khảo xét, phán xử và quyết định việc xá tội đối với chúng sinh, vong hồn.

Các pho tượng được tạo hình trong tư thế ngồi trên ngai đặt trên bệ chữ nhật, chủ yếu bằng kỹ thuật nặn tay theo dải cuộn – phương pháp truyền thống cho phép tạo nên những khối tượng lớn. Phần lưng ngai được chế tác tách rời khỏi thân tượng trước khi ghép lại, cho thấy sự tinh xảo trong kỹ thuật của nghệ nhân xưa. Một chi tiết kỹ thuật đáng chú ý là lỗ vuông ở phía sau lưng, nơi đặt những vật phẩm thiêng như kinh văn trong nghi lễ “Yểm tâm tượng” nhằm truyền sinh khí cho pho tượng, biến chúng thành linh tượng dùng trong thờ tự.

Bộ tượng là minh chứng cho sự giao thoa văn hóa Việt – Hoa tại vùng Sài Gòn – Chợ Lớn, kết hợp kỹ thuật gốm địa phương với phong cách Hoa Nam, phản ánh đời sống tín ngưỡng và nghệ thuật của cộng đồng Nam Bộ vào cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. 

Giá trị của bộ tượng không chỉ ở kỹ thuật tạo hình và lớp men nhiều màu độc đáo, mà còn ở ý nghĩa văn hóa tín ngưỡng gắn với hình tượng Tam Quan Đại Đế, biểu trưng cho sự bảo hộ, che chở và mang lại bình an cho cộng đồng.

Việc hai hiện vật này được công nhận là Bảo vật quốc gia đã nâng tổng số Bảo vật quốc gia của TPHCM lên 25 hiện vật, nhóm hiện vật tính đến năm 2026. Đây không chỉ là sự ghi nhận chính thức đối với giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật đặc biệt của các hiện vật, mà còn khẳng định vai trò của các bảo tàng và cá nhân trong công tác sưu tầm, gìn giữ và nghiên cứu di sản văn hóa dân tộc.