Thi vào lớp 10: Đừng trút áp lực thi cử lên tuổi 15

Mỗi mùa thi lớp 10 ở Hà Nội lại như một cuộc chạy đua đầy áp lực, thậm chí căng thẳng còn hơn kỳ thi vào đại học. Học sinh lo, phụ huynh sốt ruột, còn bầu không khí chung thì nặng nề như thể mọi gánh nặng đều đang dồn lên vai tuổi 15.

Người ta đã quen câu: “biết rồi, khổ lắm, nói mãi” và năm này qua năm khác tình trạng căng thẳng hầu như không thay đổi là bao. Có tới trên 147.000 học sinh tốt nghiệp THCS mà chỉ hơn 88.000 em có cơ hội vào lớp 10 công lập, tức gần 60.000 em đứng ngoài cánh cửa ấy, thì vấn đề không còn nằm trước hết ở chuyện học sinh có cố hay không. Vấn đề nằm ở chỗ hệ thống không đủ chỗ học.

Nói ngắn gọn, nút thắt lớp 10 là vấn đề đáp ứng nhu cầu học tập, không phải lỗi của học sinh hay gia đình. Khi số chỗ học công lập có hạn, kỳ thi lớp 10 không chỉ còn là đánh giá học lực mà còn trở thành cuộc cạnh tranh chỉ tiêu và cạnh tranh cơ hội. Chỉ một chênh lệch nhỏ về điểm số cũng có thể làm đổi hướng đi của một học sinh ở tuổi 15.

Thí sinh thi lớp 10 tại Hà Nội năm 2025 (Ảnh: Hải Long).

Phụ huynh chọn trường công cho con không chỉ vì tâm lý sính trường công. Họ chọn vì được giảm gánh nặng học phí, và cũng có thể vì trường gần nhà, vì chất lượng giáo dục… Với đa số gia đình, đó là lựa chọn vừa sức và an toàn nhất. Khi nhu cầu lớn mà cung không đủ, không thể quay sang trách người dân “chuộng công lập”. Người dân chỉ đang cố tìm một chỗ học phù hợp cho con mình. Còn trách nhiệm bảo đảm đủ chỗ học là chuyện của quản trị công.

Không đỗ lớp 10 công lập không đồng nghĩa học sinh kém. Nhiều em thua không chỉ vì tỷ lệ chọi quá cao mà còn vì cuộc đua này vốn không cùng vạch xuất phát. Quy hết trách nhiệm cho học sinh là không công bằng. Không thể biến sự thiếu chỗ học thành mặc cảm của những đứa trẻ mới 15 tuổi. Ở tuổi 15, nhiều em còn đang lớn, ăn chưa biết no, nghĩ chưa thật tới, tâm lý rất dễ chao đảo. Chỉ một cú trượt cũng có thể biến thành mặc cảm, tự trách mình, thậm chí dẫn đến những phản ứng dại dột mà cha mẹ, người thân đôi khi không kịp hiểu hết mà chê trách mắng nhiếc trẻ.

Cần phải nhìn nhận khách quan rằng Hà Nội hay TPHCM đã có nhiều nỗ lực mở thêm trường lớp, bổ sung chỉ tiêu và điều chỉnh một số quy định tuyển sinh. Đó là tín hiệu tích cực, nhưng phải nói thật là cho đến nay mới chủ yếu xử lý phần ngọn, giúp tạm thời giảm áp lực nhưng chưa chạm đến gốc của câu chuyện. Gốc nằm ở chỗ năng lực tiếp nhận của hệ thống trường lớp tăng chậm hơn nhu cầu học tập. Nếu năm nào cũng đến sát mùa tuyển sinh mới lo tìm chỗ học, thì đó vẫn chỉ là “chữa cháy”.

Giáo dục không thể quy hoạch theo kiểu chạy sau dân số. Những đô thị lớn như Hà Nội, TPHCM phải biết khu nào đang tăng dân số cơ học, khu nào sắp quá tải trường lớp, khu nào cần thêm đất, thêm đầu tư, thêm cơ sở. Không thể để một kỳ thi lặp đi lặp lại năm này qua năm khác như một điểm nghẽn cố hữu, rồi cuối cùng người ta lại quen với nó như thể đó là chuyện bình thường. Khi mỗi năm có hàng chục nghìn gia đình phải bước vào một cuộc đua căng thẳng chỉ để giành một suất học trường công, thì rõ ràng đang có vấn đề cần giải quyết.

Muốn hạ nhiệt thật sự, giải pháp phải đi thẳng vào việc tăng nguồn cung. Trước hết, địa phương phải tăng đầu tư cho hệ thống công lập, tiến tới phổ cập 12 năm, bao gồm cả THPT và trung học nghề, như một nền tảng cho phát triển bền vững giáo dục trung học. Không thể nói đến công bằng cơ hội, càng không thể nói đến hiện đại hóa giáo dục, nếu chỗ học công lập vẫn thiếu kéo dài, còn các nhà đầu tư tư nhân muốn mở trường thì lại khó tiếp cận quỹ đất. Nghịch lý là trong lúc thiếu đất làm trường, nhiều trụ sở và quỹ đất công dôi dư sau sắp xếp bộ máy hành chính vẫn chưa được chuyển đổi kịp thời để phục vụ giáo dục.

Phải huy động nguồn lực xã hội hóa, song xã hội hóa ở đây không phải là để mặc thị trường “tự bơi”. Phải có cơ chế đất đai, tín dụng, ưu đãi đầu tư, kiểm soát chất lượng và học phí rõ ràng để mở thêm những cơ sở phổ thông ngoài công lập có chất lượng, mức phí hợp lý, giúp chia sẻ áp lực với khu vực công.

Cùng với đó, nên cân nhắc những trường cao đẳng, đại học nào đủ điều kiện về đất đai, phòng học, đội ngũ, quản trị và bảo đảm chất lượng thì nên được xem xét cho tham gia đào tạo trung học. Đây là một nguồn lực có thật, không nên để nằm yên trong khi học sinh thiếu chỗ học. Làm việc này dĩ nhiên phải có tiêu chuẩn chặt, có kiểm định, có giám sát. Nhưng nếu đủ điều kiện mà vẫn để bỏ trống thì rất lãng phí.

Một hướng khác cũng không thể bỏ qua là làm cho các lối đi sau THCS thực sự có giá trị. Giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên, mô hình học văn hóa gắn với học nghề chỉ có thể giúp giảm áp lực vào lớp 10 khi xã hội tin đó là những con đường có giá trị, có liên thông, có đầu ra, có cơ hội đi tiếp. Còn nếu các lối đi ấy vẫn bị xem là lựa chọn hạng hai, thì mọi áp lực vẫn sẽ tiếp tục dồn vào cửa công lập. Sức nóng của kỳ thi này nằm ở chỗ thiếu trường công, quy hoạch chưa theo kịp thực tế, trong khi những lối đi thay thế chưa đủ mạnh để chia lửa. Từ đó mới kéo theo sức ép luyện thi, dạy thêm, học thêm ngày càng nặng. Đó là bài toán của đầu tư, của quy hoạch, của xã hội hóa đúng cách và của trách nhiệm quản trị.

Các bậc cha mẹ cũng cần thấu hiểu cho con hơn. Trong một cuộc đua mà ngay từ đầu không phải em nào cũng đứng trên cùng một vạch xuất phát, thì một kết quả không như mong muốn chưa chắc đã nói hết năng lực của trẻ. Điểm số của một kỳ thi không thể đo hết giá trị, phẩm chất và khả năng phát triển lâu dài của một con người. Điều con cần sau một kỳ thi có thể không phải là thêm lời trách mắng, mà là sự sẻ chia, nâng đỡ và niềm tin để trẻ đi tiếp.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!