Tích cốc phòng cơ, nước cờ năng lượng giúp Trung Quốc thắng lớn

Tháng 3, khi thị trường toàn cầu nhấp nhổm vì xuất khẩu dầu từ Trung Đông sụt giảm tới 61%, một diễn biến trái ngược đã diễn ra trên các bảng điện chứng khoán châu Á. Cổ phiếu của gã khổng lồ sản xuất pin CATL (Trung Quốc) tăng vọt 29,5% tại thị trường Hong Kong. Cùng thời điểm, hãng xe điện BYD công bố doanh số xuất khẩu tăng tới 65% so với cùng kỳ năm ngoái.

Sự thăng hoa của các doanh nghiệp này không phải là phép màu ngẫu nhiên mà là quả ngọt từ một chiến lược dài hơi mà Bắc Kinh đã âm thầm dọn đường từ nhiều năm trước.

Khi phần lớn thế giới đang loay hoay tìm cách tiết kiệm năng lượng và đối phó với chi phí đắt đỏ, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới lại đang cho thấy khả năng tự chủ đáng kinh ngạc. Thậm chí, họ còn đang biến những biến động địa chính trị thành cơ hội kinh doanh béo bở nhất thập kỷ.

Các bồn chứa dầu và cơ sở hạ tầng của nhà máy Sinopec tại Thượng Hải (Ảnh: Reuters).

Chiến thuật “tích cốc phòng cơ”

Khác với nhiều nền kinh tế châu Á đang phụ thuộc nặng nề vào nguồn dầu mỏ ngoại nhập, Trung Quốc bước vào giai đoạn biến động hiện tại với một tâm thế hoàn toàn khác. Theo The Guardian, hệ thống năng lượng của nước này đang sở hữu một “lớp đệm dự trữ đáng kể”.

Bà Michal Meidan, trưởng bộ phận nghiên cứu năng lượng Trung Quốc tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, nhận định Bắc Kinh không có quá nhiều rủi ro trước các cú sốc nguồn cung. Dù là khách hàng mua dầu lớn nhất thế giới, tỷ lệ phụ thuộc của họ vẫn ở mức kiểm soát được nếu so với con số 95% lượng dầu nhập từ Trung Đông của Nhật Bản.

Sự tự tin này đến từ những kho chứa dầu khổng lồ. Theo ước tính từ Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, Trung Quốc hiện nắm giữ khoảng 1,4 tỷ thùng dầu dự trữ. Ngay khi những căng thẳng đầu tiên nổ ra, Bắc Kinh đã lập tức có động thái bảo vệ thị trường nội địa bằng cách chỉ đạo các nhà máy lọc dầu tạm ngừng xuất khẩu.

Sự chủ động còn thể hiện ở sự linh hoạt của mạng lưới logistics. Các công ty nhà nước Trung Quốc đã nhanh chóng điều hướng đội tàu vận tải.

Theo truyền thông Trung Quốc, siêu tàu chở dầu Kai Jing đã kịp thời chuyển hướng sang Biển Đỏ để nhận dầu từ Saudi Arabia và cập cảng an toàn vào đầu tháng 4/2026. Nhờ vậy, nguồn cung dầu thô cho các nhà máy trong nước gần như không bị gián đoạn.

Phép màu từ than đá: Cứu cánh cho ngành công nghiệp hóa chất

Trước đây, Trung Quốc từng là nhà nhập khẩu lớn nhất các hóa chất gốc dầu mỏ – nguyên liệu cốt lõi để sản xuất nhựa, cao su và linh kiện công nghiệp. Nhưng nay, luật chơi đã thay đổi.

Theo The New York Times, Bắc Kinh đã áp dụng lại một công nghệ từng giúp nền kinh tế Đức trụ vững trong Thế chiến II: Sử dụng than đá để sản xuất hóa chất thay vì dầu mỏ. Sự chuyển hướng này mang lại lợi thế cạnh tranh lớn trong bối cảnh giá dầu thế giới leo thang.

Các con số thống kê cho thấy năm 2020, Trung Quốc dùng 155 triệu tấn than để sản xuất hóa chất. Đến năm 2024, con số này vọt lên 276 triệu tấn và tiếp tục tăng thêm 15% vào năm 2025. Mức tiêu thụ than cho riêng ngành hóa chất của Trung Quốc hiện đã vượt qua tổng lượng than tiêu thụ của toàn nước Mỹ.

Hiệu quả kinh tế thể hiện rõ nhất qua thị trường phân bón. Kể từ khi những biến động ở Trung Đông nổ ra, giá ure thế giới đã tăng hơn 40%. Thế nhưng, nhờ sử dụng 80% nguyên liệu từ than đá thay vì dầu, giá phân bón nội địa tại Trung Quốc hiện chỉ bằng chưa tới một nửa so với mức giá chung toàn cầu.

Điều này không chỉ giúp nông nghiệp Trung Quốc duy trì chi phí thấp mà còn củng cố vị thế chuỗi cung ứng toàn cầu. Bà Johanna Krebs, nhà phân tích tại Viện Nghiên cứu Trung Quốc Mercator (Đức), đánh giá rằng Bắc Kinh đã nắm giữ ưu thế từ rất lâu trước khi những căng thẳng địa chính trị hiện tại lên đỉnh điểm.

Trung Quốc sử dụng than để sản xuất điện và hóa chất nhằm giảm phụ thuộc vào dầu nhập khẩu (Ảnh: Bloomberg).

Biến rủi ro toàn cầu thành mỏ vàng xuất khẩu

Khi chi phí nhiên liệu hóa thạch đắt đỏ buộc các quốc gia phải tăng tốc chuyển đổi sang năng lượng tái tạo, Trung Quốc nghiễm nhiên trở thành người hưởng lợi lớn nhất. Theo The Washington Post, Bắc Kinh hiện đang thống trị chuỗi cung ứng toàn cầu về tấm pin mặt trời, tuabin gió và xe điện.

Nhu cầu quốc tế bùng nổ đang giúp các doanh nghiệp công nghệ sạch Trung Quốc giải quyết triệt để bài toán dư thừa công suất từng khiến họ lao đao.

Chỉ mới năm 2024, ngành công nghiệp pin mặt trời nước này còn báo lỗ tới 40 tỷ USD, buộc các ông lớn phải cắt giảm 30% nhân sự. Nhưng gió đã đổi chiều. Jinko Solar, một trong những nhà sản xuất pin mặt trời hàng đầu, xác nhận đơn hàng xuất khẩu đang tăng mạnh mẽ.

Khắp nơi trên thế giới, các dòng vốn đang ồ ạt đổ vào năng lượng xanh và điểm đến của các đơn hàng phần lớn là nhà máy Trung Quốc. Tại Đông Nam Á, Indonesia vừa công bố kế hoạch xây dựng 100 gigawatt điện mặt trời trong hai năm tới. Quỹ hưu trí quốc doanh Philippines cũng tung gói cho vay 8.300 USD/người để người dân lắp điện mặt trời tại nhà.

Ngay cả tại châu Âu, Đức cũng vừa tung gói hỗ trợ 8 tỷ euro để mở rộng điện gió và trợ giá xe điện. Chuyên gia Lin Boqiang từ Đại học Hạ Môn nhận định, các doanh nghiệp Trung Quốc đang nắm lợi thế tuyệt đối về cả chi phí lẫn chất lượng để thâu tóm những cơ hội kinh doanh tỷ đô này. Thực tế, trong năm 2025, công nghệ sạch đã đóng góp tới hơn 1/3 mức tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc.

Tầm nhìn dài hạn và định hình lại luật chơi

Sự vững vàng của Trung Quốc hôm nay bắt nguồn từ những lo ngại an ninh chuỗi cung ứng đã hình thành từ đầu thế kỷ 21. Theo The New York Times, từ năm 2004, khi nhận thấy rủi ro từ việc phụ thuộc vào eo biển Malacca, Trung Quốc đã bắt đầu lập kho dự trữ chiến lược.

Đến nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Mỹ Donald Trump, khi các sức ép thương mại gia tăng, Bắc Kinh càng đẩy nhanh chiến lược tự lực tự cường. Đầu tư hàng trăm tỷ USD vào năng lượng tái tạo và trợ cấp mạnh tay cho xe điện đã giúp nước này kéo giảm nhu cầu tiêu thụ xăng dầu trong hai năm liên tiếp.

Dù vậy, quá trình chuyển đổi vẫn được tính toán cực kỳ thực dụng. Theo Reuters, Chủ tịch Tập Cận Bình mới đây đã nhấn mạnh rằng, dù kiên định với con đường phát triển carbon thấp, than đá vẫn phải tiếp tục đóng vai trò nền tảng hỗ trợ cho hệ thống năng lượng.

Việc Trung Quốc vừa khởi công nhà máy điện mặt trời ở độ cao 4.550 mét tại Tây Tạng, song song với việc duy trì hơn một nửa công suất điện than toàn cầu, cho thấy bước đi “hai chân” đầy toan tính của họ.

Các dãy tấm pin mặt trời khổng lồ tại sa mạc Gobi (Trung Quốc) (Ảnh: Electrek).

Bức tranh năng lượng hiện tại không chỉ đơn thuần là câu chuyện về giá cả hay nguồn cung, mà còn là sự dịch chuyển của các trục quyền lực kinh tế. Sức ảnh hưởng của Bắc Kinh đang lan tỏa rộng khi một số quốc gia vừa phải đề nghị Trung Quốc tăng cường phối hợp để giải quyết bài toán an ninh năng lượng hồi tháng trước.

Ông Li Shuo, Giám đốc China Climate Hub tại Washington, nhận định: “Với hệ thống năng lượng tương lai, địa chính trị quan trọng ngang với các lựa chọn kinh tế. Ngày càng nhiều, đây không chỉ là lựa chọn giữa nhiên liệu hóa thạch và năng lượng xanh, mà còn là cách các quốc gia định vị mình trong chuỗi cung ứng toàn cầu mới”.