Tính toán của Thủ tướng Israel khi họp khẩn với ông Trump

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ngày 10/2 lên đường tới Washington để chuẩn bị cho cuộc họp khẩn với Tổng thống Mỹ Donald Trump khi giới chức nước này ngày càng lo ngại về kịch bản Mỹ có thể đạt được một thỏa thuận với Iran mà trong đó, những lợi ích chiến lược của Tel Aviv bị gạt sang bên lề.

Cuộc gặp với Tổng thống Trump được ấn định vào sáng 11/2 tại Nhà Trắng và diễn ra kín. Đây là một thay đổi đáng chú ý so với các cuộc gặp trước đây giữa hai lãnh đạo, vốn thường có họp báo chung và chụp ảnh lưu niệm. Quyết định trên được cho là đến từ Nhà Trắng.

Tới Washington, Thủ tướng Netanyahu chỉ mang theo một phái đoàn nhỏ, gồm thư ký quân sự, thiếu tướng Roman Gofman, và quyền Cố vấn An ninh Quốc gia Gil Reich.

Quyết định không để truyền thông tiếp cận cuộc gặp làm dấy lên những đồn đoán tại Israel rằng Tổng thống Trump có thể đã đồng ý gặp Thủ tướng Netanyahu vì phép lịch sự ngoại giao, nhưng muốn tránh phô trương như những lần trước. Giới chức Israel tin rằng thay đổi này nhằm che giấu những bất đồng giữa hai bên về khuôn khổ của một thỏa thuận tiềm tàng mà Mỹ đang đàm phán với Iran.

Giới chức cấp cao Israel bày tỏ lo ngại rằng ông Trump, dưới áp lực từ các bên trong khu vực như Arab Saudi, Ai Cập, Qatar, Thổ Nhĩ Kỳ cùng các đặc phái viên Jared Kushner và Steve Witkoff, có thể theo đuổi một thỏa thuận hạt nhân không đủ sức kiềm chế Iran. Thỏa thuận này chỉ tập trung vào việc làm giàu uranium mà thiếu đi những hoạt động giám sát thực chất từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Họ cảnh báo một thỏa thuận như vậy sẽ “khóa chặt” các lựa chọn của Israel, khiến Tel Aviv khó hành động độc lập hơn trong nỗ lực gây sức ép lên Tehran.

Chính nỗi lo này có lẽ là động lực thôi thúc Thủ tướng Netanyahu nhanh chóng lên đường tới Mỹ.

“Chúng tôi thực sự quan ngại rằng các bên đang hướng tới thỏa thuận gây bất lợi cho Israel. Không chỉ có Kushner và Witkoff mà còn nhiều bên khác đang tác động đến ông Trump. Hướng đi này thật đáng lo”, một quan chức cấp cao Israel giấu tên nói, đề cập đến con rể Tổng thống Trump, Jared Kushner, và Steve Witkoff, đặc phái viên về Trung Đông của Nhà Trắng.

Theo giới chuyên gia, trong cuộc họp kín, ông Netanyahu sẽ nhấn mạnh những lằn ranh đỏ của Israel, gồm Iran không được phép làm giàu uranium, phải loại bỏ các kho dự trữ uranium đã làm giàu, khôi phục các hoạt động thanh sát quốc tế nghiêm ngặt cùng những cơ chế ràng buộc mạnh mẽ hơn. Ông cũng sẽ hối thúc Tổng thống Trump đưa vào thỏa thuận những hạn chế đối với chương trình tên lửa đạn đạo của Iran, vấn đề mà giới chức Israel cho rằng Mỹ chưa quan tâm đúng mức dù đang gây ra mối đe dọa ngày càng lớn cho cả Israel và châu Âu.

Trước khi lên đường tới Washington, Thủ tướng Netanyahu đã khẳng định Iran là vấn đề “tiên quyết và hàng đầu” trong chương trình nghị sự của cuộc gặp giữa ông với Tổng thống Trump.

“Tôi sẽ trình bày với Tổng thống quan điểm của chúng tôi về các nguyên tắc trọng yếu trong tiến trình đàm phán, những nguyên tắc mà theo chúng tôi là sống còn, không chỉ với Israel mà còn với bất kỳ ai trên thế giới mong muốn hòa bình và an ninh tại Trung Đông”, ông nói.

Theo Danny Citrinowicz, chuyên gia về Iran tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, kịch bản tồi tệ nhất đối với Thủ tướng Netanyahu “là một thỏa thuận hạt nhân hẹp, trong đó Mỹ chấp nhận chỉ hạn chế riêng việc làm giàu uranium”.

Ông Netanyahu từng kịch liệt phản đối thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 được đàm phán dưới thời cựu tổng thống Barack Obama, thẳng thắn cho rằng thỏa thuận này giữ nguyên phần lớn năng lực quân sự của Iran cũng như sẽ dỡ bỏ các giới hạn làm giàu uranium chỉ sau 15 năm.

Tuy nhiên, lập trường cứng rắn đó sẽ đẩy ông vào thế khó xử nếu Tổng thống Trump ký một thỏa thuận tương tự, chỉ hạn chế việc vũ khí hóa chương trình hạt nhân của Iran nhưng vẫn cho phép họ làm giàu uranium trong nước. Uranium là nhiên liệu hạt nhân có thể dùng để chế tạo bom nếu được tinh chế ở mức độ cao.

Ông Netanyahu đã dành nhiều thập kỷ thúc đẩy Mỹ có hành động mạnh mẽ hơn với Iran. Những nỗ lực đó đã thành công vào năm ngoái khi Washington cùng Tel Aviv thực hiện các cuộc không kích vào những cơ sở quân sự và hạt nhân Iran trong cuộc chiến 12 ngày. Nhưng nếu Tổng thống Trump chấp nhận một thỏa thuận lỏng lẻo với Tehran, kế hoạch đang trên đà thành công của lãnh đạo Israel sẽ có nguy cơ quay trở lại vạch xuất phát. Vì thế, cuộc gặp với Tổng thống Trump sắp tới được cho là cơ hội cuối để Thủ tướng Netanyahu định hình lại toàn bộ tiến trình đàm phán, giới phân tích nhận định.

Sima Shine, cựu quan chức cơ quan tình báo Mossad của Israel và hiện là nhà phân tích tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, cho rằng một thỏa thuận yêu cầu Iran dừng làm giàu uranium trong vài năm sẽ giúp ông Trump tuyên bố chiến thắng. Tuy nhiên, Tel Aviv luôn tin một thỏa thuận không ép buộc được Tehran chấm dứt chương trình hạt nhân cũng như cắt giảm kho tên lửa đạn đạo cuối cùng sẽ chỉ buộc họ phải thực hiện thêm những cuộc tấn công khác.

Mỹ hiện vẫn tiếp tục tăng cường khí tài quân sự tới khu vực, phòng trường hợp Tổng thống Trump quyết định cân nhắc phương án quân sự đối với Iran. Ông Trump hôm 10/2 cho biết đang cân nhắc điều thêm nhóm tác chiến tàu sân bay đến Trung Đông để chuẩn bị cho kịch bản đàm phán với Iran thất bại.

“Rõ ràng đây là thời điểm các quyết định then chốt đang được đưa ra, Mỹ sắp hoàn tất việc tăng cường lực lượng tới khu vực và đang nỗ lực tận dụng tối đa mọi cơ hội đàm phán với Iran”, Yohanan Plesner, người đứng đầu Viện Dân chủ Israel, cơ quan nghiên cứu tại Jerusalem, nhận xét. “Nếu muốn có tiếng nói trong quá trình này, không thể chỉ ngồi họp qua màn hình máy tính. Do đó, Thủ tướng Israel phải nhanh chóng đến Washington”.

Một số thành viên nội các của Thủ tướng Netanyahu đã ra tín hiệu rằng Israel vẫn để ngỏ khả năng hành động đơn phương ngay cả khi Tổng thống Trump đạt được một thỏa thuận với Iran.

Bộ trưởng Năng lượng Eli Cohen hôm 10/2 tuyên bố Israel coi tên lửa đạn đạo Iran là mối đe dọa nghiêm trọng và “vẫn bảo lưu quyền hành động” nếu một thỏa thuận được thống nhất nhưng không thể đáp ứng các nhu cầu an ninh của Tel Aviv.

Thủ tướng Netanyahu, người sẽ đối mặt với cuộc bầu cử vào cuối năm nay, từ lâu đã phô trương mối quan hệ thân thiết với các lãnh đạo thế giới, đặc biệt là Tổng thống Trump. Cuộc gặp sắp tới sẽ cho phép lãnh đạo Israel chứng tỏ với người dân nước mình rằng ông là một nhân tố quan trọng trong các cuộc đàm phán về Iran.

“Quan hệ với Tổng thống Trump sẽ là trọng tâm của chiến dịch tranh cử và ông Netanyahu rõ ràng đang muốn khẳng định rằng ‘chỉ tôi mới có thể làm được việc này'”, Shine bình luận.

Ông Netanyahu ban đầu dự kiến đến Washington vào tuần sau để tham dự buổi ra mắt Hội đồng Hòa bình của ông Trump ngày 19/2. Sáng kiến này được định hình như một cơ chế tái thiết Gaza hậu xung đột Israel – Hamas, nhưng sau đó đã đảm nhận sứ mệnh lớn hơn là giải quyết các cuộc khủng hoảng toàn cầu.

Thủ tướng Netanyahu đã đồng ý tham gia sáng kiến nhưng vẫn rất thận trọng, bởi hội đồng có cả Thổ Nhĩ Kỳ và Qatar tham gia. Ông không muốn hai quốc gia này hiện diện tại Gaza sau chiến sự do mối quan hệ của họ với Hamas.

Plesner đánh giá việc đẩy lịch trình chuyến thăm lên sớm hơn còn có thể là một “giải pháp khéo léo” nhằm giúp ông Netanyahu không phải tham dự lễ ra mắt mà không khiến ông Trump phật lòng.

Vũ Hoàng (Theo AP, CNN, Ynet)