Triều vua Kiến Phúc kháng Pháp

Phạm Thận Duật và Tôn Thất Thuyết có nhiều quan hệ mật thiết. Năm 1875, khi Tôn Thất Thuyết làm Hộ lý Tổng đốc Ninh – Thái, coi việc quân 4 tỉnh Bắc Ninh, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Cao Bằng thì Phạm Thận Duật làm Tuần phủ Bắc Ninh. Lúc Tôn Thất Thuyết thăng Thự Tổng đốc Ninh – Thái, Phạm Thận Duật làm Hộ lý Tổng đốc. Giữa năm 1882, Tôn Thất Thuyết được triệu về Kinh, Phạm Thận Duật cùng Lâm Hoành dâng sớ lên vua Tự Đức xin nhường chân Cơ mật viện đại thần cho Tôn Thất Thuyết nhưng không được chấp nhận.

ẢNH: TƯ LIỆU LÊ NGUYỄN

Giữa hai nhân vật chủ chiến này còn có mối liên hệ gia đình: con trưởng của Tôn Thất Thuyết là Tôn Thất Đàm đã hứa hôn với con gái Phạm Thận Duật là Phạm Thị Thư. Cuộc hôn nhân bất thành vì Tôn Thất Đàm đã tự tử sau khi vua Hàm Nghi bị bắt năm 1888. Phạm Thận Duật lúc làm Thượng thư Bộ Hộ đã kiêm chức Tham tri Bộ Công để trực tiếp trông coi việc xây dựng Tân Sở và các nha sơn phòng.

Vua Kiến Phúc lên ngôi cũng là sở nguyện của vua Tự Đức. Chính trong thời gian dưới triều Kiến Phúc và Hàm Nghi mà triều đình Huế đã chuẩn bị cho phong trào Cần Vương nhằm chống Pháp lâu dài, cũng chính vì thế Pháp không ngừng ngăn trở và cuối cùng là vụ kinh thành Huế thất thủ.

ĐẮP THÀNH ĐÀO HÀO, XÂY CẤT NHA THỰ, KHO SÚNG

Ngay sau khi Hiệp Hòa bị phế và vua Kiến Phúc lên ngôi, triều đình Huế đã cho xây dựng thành Tân Sở và sơn phòng Dương Yên (Quảng Nam), tu sửa các sơn phòng và con đường thượng đạo. “Sơn phòng của Quảng Trị có thể làm hậu lộ cho kinh đô…”. Bèn chuẩn cho đắp thành đào hào, xây cất nha thự, kho súng, nhà lính cùng các tòa kỳ đài, pháo đài… chọn nơi di chuyển trấn Lao Bảo. Thiết lập nhà ở và nơi làm việc cho các quan viên văn võ, đặt ra kho thuốc, nhà lính, xưởng voi.

Thành Tân Sở ở Quảng Trị là hậu lộ của kinh đô hay là khu kinh đô dự bị của các tỉnh. Cần Vương Quảng Nam khi rút khỏi La Qua (Điện Bàn) thì lên sơn phòng Dương Yên, khi Dương Yên thất thủ thì Trung Lộc được xây dựng và gọi là Tân Tỉnh. Đây là kế hoạch kháng chiến lâu dài mà triều đình Kiến Phúc cùng với nhóm chủ chiến vạch ra.

Chúng ta biết rằng ngoài kinh đô Huế, thành Hà Nội, thành Gia Định cùng tỉnh thành trong cả nước đều được xây dựng trên bờ sông để tiện việc chuyển vận vật tư, lương thực bằng ghe thuyền. Nhưng đây là một nhược điểm không thể khắc phục khi phải chống lại quân xâm lược Pháp mà lực lượng chủ yếu là hải quân.

“Tàu đồng, súng lớn” là ưu thế của quân xâm lược. Muốn chống lâu dài thực dân Pháp, triều đình Kiến Phúc và kế tiếp là Hàm Nghi thấy cần phải chuyển triều đình và vua khỏi kinh thành đã bị Pháp khống chế ở ba mặt: Thuận An, Tòa Khâm sứ bên kia sông Hương và nhất là Trấn Bình Đài (Mang Cá).

Cả ba vị trí này đều là những vị trí chiến lược. Hai vị trí mà triều đình có thể chuyển đến tạm thời khi rời bỏ kinh thành Huế là Tân Sở ở phía bắc và sơn phòng Dương Yên ở phía nam. Và trong kế hoạch lâu dài triều đình có thể đóng ở Bình Định, dựa lưng vào Tây nguyên hoặc ở vùng núi Thanh Hóa.

Triều đình đã cho chuyển muối, lúa gạo, vàng bạc ra Tân Sở và Dương Yên. Chín mươi gánh vàng bạc đã được chuyển vào sơn phòng Dương Yên (Quảng Nam). Còn các tỉnh thành như La Qua, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên… (phía nam) hay Quảng Bình, Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa… (phía bắc) sẽ rút về các sơn phòng. Con đường thượng đạo dọc Trường Sơn sẽ là con đường huyết mạch, liên lạc giữa các tỉnh, giữa các tỉnh và triều đình thay cho con đường thiên lý dọc theo bờ biển mà quân Pháp rất dễ khống chế và cắt đứt.

Theo tường trình của các giám mục Camelbeck ở Quy Nhơn, Caspar ở Huế và Puginier ở Hà Nội, Pháp biết rất rõ kế hoạch của triều đình. Ba tháng trước khi ký Hòa ước Giáp Thân (6.6.1884), đô đốc Courbet đã gửi cho tướng Millot đề nghị chiếm ngay kinh thành Huế để ngăn chặn kế hoạch này. (còn tiếp)

(Trích từ sách Góp nhặt tìm hiểu lịch sử Việt của nhà nghiên cứu Trần Viết Ngạc do NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành)