Trung Quốc đang biến bầu trời dưới 1.000m thành “máy in tiền” mới

Hãy tưởng tượng bạn đặt một bát súp lê nóng hổi khi đang đứng trên Vạn Lý Trường Thành và chỉ 6 phút sau, một chiếc drone (máy bay không người lái) thả nó xuống tận tay bạn. Hay thay vì mất 3 tiếng đồng hồ vật lộn với tắc đường, bạn chỉ tốn 20 phút bay từ Thâm Quyến đến Chu Hải bằng taxi bay.

Những kịch bản nghe như phim viễn tưởng đó đang dần hiện hữu.

Khi bầu trời dưới 1.000m hóa tiền tỷ

Tại Trung tâm Hội nghị Quốc tế Hồ Yanzi (Thâm Quyến) vào một buổi chiều mưa ẩm ướt, tương lai của ngành hàng không Trung Quốc không hiện ra dưới hình hài những chiếc phản lực bóng bẩy hay những nhà ga hào nhoáng. Thay vào đó, nó trông giống một chiếc xe tay ga (scooter) gấp gọn biết bay.

Đó là nguyên mẫu của Hope Loong, một start up nội địa của đất nước tỷ dân. Chiếc xe 3 bánh với cánh quạt gập lại được này là hình ảnh ẩn dụ hoàn hảo cho kinh tế tầm thấp (low-altitude economy) tại Trung Quốc hiện nay: Đầy tham vọng, sáng tạo có phần điên rồ, nhưng đang nỗ lực tìm chỗ đứng trong một thị trường sơ khai.

Pan Dewu, CEO của hãng, khẳng định chắc nịch: “Chúng tôi làm sản phẩm tốt trước. Các cơ quan quản lý sẽ phải chạy theo sự trưởng thành của sản phẩm”.

Một chiếc drone của công ty giao đồ ăn Trung Quốc Ele.me được trưng bày trong buổi trình diễn trước cuộc họp báo về dịch vụ giao hàng bằng drone (Ảnh: Reuters).

Vậy các nhà đầu tư nên hiểu kinh tế tầm thấp là gì? Định nghĩa đơn giản nhất là mọi hoạt động kinh tế diễn ra trong không phận dưới 1.000m (có thể mở rộng lên 3.000m). Nó không chỉ giới hạn ở drone giao hàng hay taxi bay (eVTOL), mà là một hệ sinh thái bao gồm logistics, du lịch, nông nghiệp công nghệ cao và cả cứu trợ thiên tai.

Bắc Kinh đã không giấu giếm tham vọng khi nâng tầm lĩnh vực này thành “động cơ tăng trưởng mới”, đặt ngang hàng với trí tuệ nhân tạo (AI) và năng lượng mới trong Báo cáo Công tác Chính phủ tháng 3/2024. Thậm chí, nó đã được đưa vào Kế hoạch 5 năm lần thứ 15 – tấm bản đồ chiến lược dẫn đường cho dòng vốn quốc gia trong thập kỷ tới.

Các con số tài chính biết nói đang khiến giới đầu tư mạo hiểm đứng ngồi không yên. Cục Hàng không Dân dụng Trung Quốc (CAAC) dự báo quy mô thị trường này sẽ đạt 1.500 tỷ nhân dân tệ (khoảng 210 tỷ USD) vào cuối năm 2025 và vọt lên 3.500 tỷ nhân dân tệ vào năm 2035.

Để dễ hình dung, con số này tương đương với việc Trung Quốc đang tham vọng tạo ra một ngành công nghiệp có quy mô bằng cả thị trường xe điện hiện tại chỉ trong vòng chưa đầy một thập kỷ. Đây không còn là chuyện khoa học viễn tưởng, mà là sự dịch chuyển của dòng tiền vĩ mô, nơi các địa phương đang chạy đua để không bị bỏ lại phía sau trong “cơn sốt vàng” trên không trung này.

Hiệu ứng Thâm Quyến và cuộc chơi “đốt tiền” kích cầu của các địa phương

Nếu thung lũng Silicon của Mỹ tự hào về phần mềm, thì Thâm Quyến – trái tim của tỉnh Quảng Đông – đang trở thành “thung lũng phần cứng” của thế giới, và giờ là bệ phóng cho nền kinh tế tầm thấp. Riêng tỉnh Quảng Đông đã quy tụ hơn 15.000 doanh nghiệp trong ngành, chiếm 1/3 tổng số cả nước, tạo nên một chuỗi cung ứng hoàn chỉnh từ pin, vật liệu nhẹ đến cảm biến điều khiển.

Góc nhìn kinh doanh cho thấy, sự phát triển này không hoàn toàn để “hữu xạ tự nhiên hương”. Thâm Quyến đang dùng công cụ tài khóa mạnh mẽ nhất để kích cầu, đó là tiền mặt. Một chính sách ưu đãi chưa từng có vừa được tung ra: Thưởng nóng 15 triệu nhân dân tệ (hơn 50 tỷ đồng) cho mỗi mẫu taxi bay chở khách (eVTOL) được cấp chứng nhận. Các doanh nghiệp vận hành dịch vụ giao hàng bằng drone cũng được trợ cấp dựa trên số chuyến bay và tuyến đường mới mở.

Chiến lược “dùng ngân sách mồi lửa” này đang phát huy tác dụng tức thì. Meituan, gã khổng lồ giao đồ ăn, đã thực hiện hơn 600.000 lượt giao hàng bằng drone, biến việc nhận một ly trà sữa từ trên trời rơi xuống thành chuyện thường ngày tại Thâm Quyến. Thành phố này dự kiến mở hơn 1.000 tuyến bay và 1.200 điểm cất cánh vào năm 2026.

Không chỉ Thâm Quyến, Chu Hải ở phía Tây cũng đang tham gia cuộc chơi với tầm nhìn liên kết vùng. Tuyến thử nghiệm taxi bay liên thành phố đã rút ngắn thời gian di chuyển giữa các đô thị trong Khu Vịnh Lớn từ 3 giờ đường bộ xuống còn 30 phút bay. Hàng Châu, Thành Đô hay Hợp Phì cũng không đứng ngoài cuộc, mỗi nơi đều đang cố gắng xây dựng một “thủ phủ” kinh tế tầm thấp cho riêng mình.

Tuy nhiên, Kenneth Goh, Giám đốc tại UOB Kay Hian, đưa ra một cảnh báo sắc sảo cho giới đầu tư: “Khi Bắc Kinh gọi tên một lĩnh vực là động cơ tăng trưởng, các chính quyền địa phương sẽ vội vã xây dựng các cụm ngành, dẫn đến nguy cơ đầu tư trùng lặp và dư thừa công suất”.

Bài học từ sự bùng nổ rồi đào thải khốc liệt của ngành xe điện và pin mặt trời vẫn còn nóng hổi. Việc các địa phương ồ ạt bơm tiền có thể tạo ra một “bong bóng” ngắn hạn, nơi các doanh nghiệp sống dựa vào trợ cấp thay vì hiệu quả kinh doanh thực tế.

Các thành phố Trung Quốc thúc đẩy tăng trưởng “nền kinh tế tầm thấp” (Minh họa: CNA).

Rủi ro pháp lý và bài toán “đốt tiền” chưa thấy lãi

Bất chấp sự hào hứng từ chính sách, bức tranh thực tế của các doanh nghiệp trong ngành lại đang nhuốm màu xám của những thách thức về dòng tiền và pháp lý. Các nhà phân tích nhận định, Trung Quốc đang đứng ở ngã ba đường giữa tham vọng kinh tế và sự thận trọng chính trị.

Rào cản lớn nhất hiện nay không phải là công nghệ, mà là khung pháp lý. Tốc độ đổi mới của các kỹ sư đang bỏ xa tốc độ soạn thảo văn bản của các nhà làm luật. Luật sư Helen Wong chỉ ra rằng, quyền giám sát bầu trời hiện bị chia nhỏ manh mún giữa quân đội, hàng không dân dụng và chính quyền địa phương. Tình trạng “trên bảo dưới không nghe” hay “mỗi tỉnh một phách” khiến quy trình xin cấp phép bay tạm thời có thể kéo dài đến 2 tuần – một khoảng thời gian “chết” đối với hoạt động thương mại.

Hơn nữa, vấn đề an toàn đang là “tử huyệt”. Tháng 9 vừa qua, hai máy bay của XPeng AeroHT đã va chạm giữa không trung khi diễn tập, một chiếc bốc cháy. Vài ngày sau, một influencer nổi tiếng tử nạn khi livestream lái máy bay siêu nhẹ. Những sự cố này như gáo nước lạnh dội vào tâm lý thị trường, buộc cơ quan quản lý phải siết chặt phanh.

Ông He từ EHang, một công ty tiên phong về taxi bay đã niêm yết tại Mỹ, thừa nhận thực tế phũ phàng: “Cơ quan quản lý đang có tư duy “vạch đỏ”. Họ sợ các công ty lao vào quá nhanh mà thiếu biện pháp an toàn. Hiện tại, hướng dẫn nội bộ đang hạn chế cấp phép mới cho các chuyến bay chở khách ít nhất đến năm 2026″.

Về mặt tài chính, ngoại trừ những ông lớn như DJI hay Meituan có dòng tiền từ mảng kinh doanh cốt lõi bù đắp, phần lớn các startup thuần túy về eVTOL đang trong giai đoạn “đốt tiền” cực cao mà chưa thấy điểm hòa vốn. ZD Space X, một startup tại Quảng Châu, đã rót 30 triệu tệ nhưng vẫn loay hoay ở giai đoạn thí điểm.

CEO Ma Xiao của ZD Space X thẳng thắn: “Phần lớn công ty trong ngành chưa có lãi. Đó là hiện trạng chung”. Đây là dấu hiệu cảnh báo cho các nhà đầu tư cá nhân: Kinh tế tầm thấp là cuộc chơi dài hạn của các quỹ đầu tư mạo hiểm có “khẩu vị” rủi ro cao, chưa phải lúc cho những ai mong muốn lợi nhuận tức thì.

Khi cái “nhàm chán” mới là cái hái ra tiền

Trong khi truyền thông say sưa vẽ ra viễn cảnh taxi bay chở người đi làm như phim khoa học viễn tưởng, thì dòng tiền thông minh tại Trung Quốc lại đang chảy vào những ngách thị trường thực dụng hơn, “nhàm chán” hơn nhưng sinh lời ngay lập tức.

Nguyên tắc “3 điều đầu tiên” của Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc đã định hình rõ hướng đi này: Hàng hóa trước hành khách, ngoại ô trước nội đô.

Tại các cánh đồng bông bạt ngàn ở Tân Cương, những chiếc drone cánh thép dài 21m đang thay thế sức người để phun thuốc, tăng hiệu suất gấp đôi. Tại các vùng núi hẻo lánh, drone logistics đang vận chuyển nông sản từ sườn núi xuống đất bằng, việc mà trước đây phải dùng sức người cõng. Hay drone tuần tra lưới điện, cứu hỏa của DJI đang trở thành công cụ không thể thiếu của ngành công nghiệp.

Kenneth Goh từ UOB Kay Hian nhận định: “Những ứng dụng tẻ nhạt hàng ngày mới là nơi kiếm tiền thực sự lúc này. Chúng mang lại dòng tiền ngay lập tức để nuôi những tham vọng lớn hơn về vận tải hành khách”.

Drone nông nghiệp của DJI có thể phun thuốc cho cây chè trồng trên sườn núi (Ảnh: DJI).

Xét về dài hạn, Trung Quốc đang có lợi thế cạnh tranh khổng lồ so với phương Tây. Nếu Mỹ và Châu Âu mạnh về lịch sử an toàn hàng không và quy trình chứng nhận chặt chẽ, thì Trung Quốc lại sở hữu khả năng mở rộng quy mô cực nhanh nhờ làm chủ chuỗi cung ứng và giá thành rẻ. Emerson Xu từ NexAvian cho rằng Trung Quốc đang cố gắng rút ngắn đường cong học tập cả thế kỷ của phương Tây xuống còn vài năm bằng cách chấp nhận thử sai.

Nhìn nhận một cách khách quan, kinh tế tầm thấp của Trung Quốc hiện tại đang đứng ở ngã ba đường: Một hướng là sự bùng nổ công nghệ với tiềm năng thay đổi bộ mặt logistics toàn cầu; hướng còn lại là bài toán khó về an toàn và mô hình kinh doanh bền vững.

Như lời của một chuyên gia trong ngành: “Đây là xu hướng cấu trúc cho giai đoạn 2030-2035, không phải canh bạc lướt sóng ngắn hạn”.

Với các nhà đầu tư và doanh nghiệp, bầu trời Trung Quốc đang mở ra một mỏ vàng, nhưng để khai thác được nó, họ cần một chiếc máy bay đủ bền để vượt qua vùng nhiễu động pháp lý trước mắt.