Trước thiên tai khốc liệt, cần nhìn lại chất lượng rừng

Phân tích theo mục đích sử dụng, rừng Việt Nam hiện được chia thành ba loại chính: rừng phòng hộ, rừng đặc dụng và rừng sản xuất.

Rừng phòng hộ hiện có diện tích khoảng 4,5-4,7 triệu ha, phân bố chủ yếu ở đầu nguồn các lưu vực sông lớn, ven biển và khu vực xung yếu. Đây là “tuyến phòng thủ” quan trọng giúp giữ nước, điều tiết dòng chảy, giảm lũ lụt, hạn hán và sạt lở đất. Tuy nhiên, năng lực phòng hộ đang bị thách thức nghiêm trọng khi tỷ lệ rừng tự nhiên giàu và trung bình bị bào mòn, thay thế bằng các dải rừng trồng đơn loài vốn có bộ rễ nông và khả năng giữ đất kém.

Rừng đặc dụng, với diện tích khoảng 2,2 triệu ha, bao gồm các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, có xu hướng ổn định hơn về diện tích. Đây là “kho gien” quý giá, nơi lưu giữ đa dạng sinh học và đóng vai trò then chốt trong cân bằng sinh thái. Song, áp lực từ du lịch, hạ tầng và sinh kế của người dân vùng đệm vẫn đang đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo tồn.

Đáng chú ý nhất là rừng sản xuất, chiếm khoảng 54,5% tổng diện tích rừng cả nước, với khoảng 8,1 triệu ha (năm 2024). Đây là phân khúc tăng trưởng mạnh nhất nhưng cũng gây tranh cãi nhất về mặt sinh thái. Phần lớn là rừng trồng keo, bạch đàn với chu kỳ ngắn (5-7 năm). Hình ảnh những sườn đồi bị “cạo trọc” sau khi thu hoạch đã trở nên phổ biến. Trong giai đoạn “trắng đồi” này, lớp đất mặt không còn che chắn, chỉ cần một trận mưa lớn là có thể kích hoạt các dòng chảy bùn đá kinh hoàng.

Rừng sản xuất đơn loài có cấu trúc cực kỳ đơn giản, không có thảm mục dày để giữ ẩm và thấm nước. Khi thiên tai ập đến, chúng không những không cản được lũ mà còn đóng vai trò như những “máng trượt” khổng lồ, đẩy dòng nước chảy nhanh hơn, mạnh hơn xuống các bản làng vùng thấp.

Tiến sĩ Trần Văn Miều nhấn mạnh, đã đến lúc phải từ bỏ “bệnh thành tích” trong trồng rừng, đánh giá hiệu quả bằng chất lượng cây sống, khả năng khép tán và chức năng sinh thái, thay vì chỉ đếm số cây trồng mới. “Thà trồng 1.000 cây mà 1.000 cây sống còn hơn trồng 1 vạn cây mà chỉ sống được 100 cây”, ông nói.

Giữ được rừng nguyên sinh, bảo vệ rừng tự nhiên ở các khu vực xung yếu, quản lý rừng đến “sản phẩm cuối cùng” và bảo đảm số liệu trung thực là những điều kiện tiên quyết để rừng thực sự trở thành “tấm áo giáp” bảo vệ con người trước thiên tai và biến đổi khí hậu.

Thà trồng 1.000 cây mà 1.000 cây sống còn hơn trồng 1 vạn cây mà chỉ sống được 100 cây.

Những cảnh báo từ thực tiễn cho thấy: độ che phủ có thể tăng, nhưng nếu chất lượng rừng suy giảm, “áo giáp xanh” của quốc gia sẽ chỉ dày lên trên giấy. Và khi thiên tai ập đến, cái giá phải trả sẽ không chỉ là những con số thống kê, mà là sinh kế, là an toàn và là sinh mệnh của hàng triệu người dân.