Truông Mây lưu dấu cuộc khởi nghĩa Chàng Lía

Ngày nay, di tích Truông Mây thuộc xã Hoài Ân, tỉnh Gia Lai (trước đây thuộc huyện Hoài Ân, tỉnh Bình Định). Với người dân địa phương, câu chuyện về Chàng Lía không chỉ là ký ức lịch sử mà còn là niềm tự hào được truyền lại qua nhiều thế hệ.

Từ cậu bé chăn trâu đến thủ lĩnh nông dân

Ông Trần Văn Trường, 71 tuổi, nhà ở dưới chân khu di tích (thôn Vĩnh Hòa, xã Hoài Ân) cho biết cuộc khởi nghĩa của Chàng Lía từ lâu đã trở thành câu chuyện quen thuộc của người dân nơi đây.

“Người dân vùng này ai cũng thuộc làu chuyện Chàng Lía. Từ đời ông bà, cha mẹ cho đến con cháu bây giờ đều nghe kể về ông. Dân trong vùng còn xem ông như Thành Hoàng làng, mỗi năm vào ngày 7.1 (âm lịch) đều tổ chức cúng giỗ Chàng Lía”, ông Trường nói.

Theo truyền thuyết dân gian, Chàng Lía tên thật là Võ Lía, sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo. Cha mất sớm, mẹ đưa ông về quê ngoại ở Phú Lạc, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn xưa, sinh sống. Tuổi thơ của ông gắn với những ngày đi chăn trâu thuê cho phú hộ và thường xuyên chịu cảnh khinh rẻ, đánh đập.

Những năm tháng cơ cực đã hun đúc trong Chàng Lía tinh thần phản kháng mạnh mẽ. Ông nổi tiếng khỏe mạnh, cương trực và giỏi võ nghệ. Tương truyền, trong một lần chứng kiến một tên lính ức hiếp dân làng, Lía nổi giận đánh chết hắn. Quan quân lập tức truy bắt, buộc ông cùng mẹ phải chạy lên núi lánh nạn.

Trên núi, Chàng Lía gặp một toán cướp và nhanh chóng trở thành thủ lĩnh. Ông chọn thành Uất Trì, một ngôi thành cổ của người Chăm, làm sơn trại. Từ căn cứ này, nghĩa quân thường xuyên xuống núi tấn công các nhà giàu, ác bá rồi chia của cải cho người nghèo. Chính vì vậy, Chàng Lía được người dân trong vùng yêu mến và che chở.

Sau khi mẹ qua đời, Chàng Lía rời sơn trại đi nhiều nơi. Khi đến Truông Mây, nhận thấy địa thế núi rừng hiểm trở, dễ phòng thủ, ông quyết định lập căn cứ tại đây. Phong trào nhanh chóng lan rộng.

Theo truyền tụng, có lần Chàng Lía chứng kiến cảnh quan giám khảo tham ô trong kỳ thi võ. Phẫn nộ trước sự bất công, ông trở về Truông Mây tập hợp nghĩa quân kéo xuống phá trường thi và giết viên quan tham nhũng.

Quan quân phủ Quy Nhơn đem quân truy kích nhưng bị chặn lại ở Truông Mây. Trong một trận táo bạo khác, nghĩa quân của Chàng Lía còn tập kích vào thành Quy Nhơn, đốt phá dinh thự quan lại. Viên tuần phủ Quy Nhơn bị giết, vợ ông ta bị bắt mang đi.

Sự việc khiến triều đình chúa Nguyễn phải điều đại binh vào đàn áp. Nghĩa quân Chàng Lía củng cố căn cứ Truông Mây, dựng thêm lũy thành để chống trả. Cuộc giao tranh kéo dài nhiều năm.

Dấu tích Truông Mây giữa núi rừng

Không thể thắng bằng vũ lực, quan quân chuyển sang dùng mưu kế. Biết rằng ái thiếp của viên cựu tuần phủ bị bắt về làm áp trại phu nhân, họ bí mật tìm cách mua chuộc người phụ nữ này.

Một đêm, trong tiệc khao quân, người thiếp bỏ thuốc mê vào rượu. Khi nghĩa quân say ngủ, bà ta trói Chàng Lía vào tấm phản rồi chạy về báo tin. Quân Nguyễn lập tức kéo đến tập kích căn cứ.

Khi tỉnh dậy, Chàng Lía hiểu mình đã bị phản bội. Ông vùng dậy mang cả tấm phản trên lưng chạy thoát khỏi vòng vây. Nhưng sau biến cố ấy, nghĩa quân tan rã. Trong cơn phẫn uất, Chàng Lía đã tự kết liễu cuộc đời.

Câu chuyện bi tráng ấy vẫn được người dân nhắc lại qua những câu vè quen thuộc: “Chiều chiều én liệng Truông Mây/Quân quân nhớ bạn, bạn này nhớ ta…” hay “Chiều chiều én liệng Truông Mây/Tiếc thương Chàng Lía bị vây trong thành”…

Ngày nay, dấu tích căn cứ Truông Mây, nơi gắn liền với cuộc khởi nghĩa của Chàng Lía, vẫn còn nằm rải rác giữa núi rừng. Theo hồ sơ di tích, khu vực này còn lưu lại nhiều dấu vết như mộ Chàng Lía, thành lũy, đài quan sát và nền doanh trại.

Ngôi mộ được người dân gọi là Mộ Ông Lía nằm dựa lưng vào núi, có hai lớp tường thành bằng đá. Lớp thành ngoại dài khoảng 30 m, rộng 25 m, cao hơn 1 m; bên trong là lớp thành nội xây bằng đá ong.

Phía sau mộ là dấu tích bờ lũy đá chạy dọc sườn núi. Những năm 1980, đoạn lũy này còn dài khoảng 50 m nhưng qua thời gian nhiều đoạn đã bị mất.

Phía sau mộ là dấu tích bờ lũy đá chạy dọc sườn núi. Những năm 1980 đoạn lũy còn dài khoảng 50 m, nhưng qua thời gian nhiều đoạn đã bị mất.

Theo ông Trần Anh Hoàng Vũ, Phó chủ tịch UBND xã Hoài Ân, di tích lịch sử căn cứ Truông Mây được xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh năm 2012. Khu di tích hiện được địa phương khoanh vùng bảo vệ với diện tích khoảng 7.000 m².

Trước đây, di tích thuộc quản lý của H.Hoài Ân (cũ) và mới được bàn giao về cho xã sau sáp nhập. Qua thời gian, nhiều hạng mục đã bị hư hỏng, xuống cấp. Trong thời gian tới, địa phương sẽ đưa di tích Truông Mây vào kế hoạch đầu tư công để trùng tu, tôn tạo.

“Di tích Truông Mây mang vẻ đẹp hoang sơ và chứa đựng nhiều giá trị văn hóa dân gian. Đây là địa chỉ lịch sử cần được bảo tồn để thế hệ trẻ hiểu và tự hào về tinh thần đấu tranh chống áp bức của cha ông”, ông Vũ nói.