Tự chủ kinh tế – trụ cột để Việt Nam bước vào kỷ nguyên tăng trưởng mới

Trong bối cảnh vừa diễn ra Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, mục tiêu tăng trưởng 2 con số và khát vọng bước vào kỷ nguyên vươn mình đang được đặt ra như một định hướng chiến lược mang tính lịch sử.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa tầm nhìn vĩ mô đó thành những giá trị thực tế, tiếng nói từ thực tiễn của đội ngũ doanh nhân đã chỉ ra rằng nền kinh tế cần một sự cộng hưởng mạnh mẽ giữa 2 xung lực: Sự thông suốt trong thực thi chính sách ở cấp cơ sở và nỗ lực nâng cấp vị thế của doanh nghiệp nội địa trong chuỗi giá trị toàn cầu. 

Từ kỷ lục xuất khẩu đến bài toán tự chủ kinh tế

Theo Cục Hải quan (Bộ Tài chính), năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam đạt kỷ lục 475,04 tỷ USD, tăng 17% so với năm 2024. Trong đó, khu vực kinh tế trong nước đạt 107,95 tỷ USD, giảm 6,1%, chiếm 22,7% tổng kim ngạch xuất khẩu; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài – FDI (kể cả dầu thô) đạt tới 367,09 tỷ USD, tăng 26,1% và chiếm đến 77,3%.

Một số dự báo về kinh tế vĩ mô 2026 cho thấy kim ngạch xuất khẩu năm 2026 có thể tăng khoảng 17%. Động lực chủ yếu vẫn tới từ nhóm doanh nghiệp FDI với sản phẩm điện thoại, máy ảnh, thiết bị điện tử và linh kiện. Ngược lại, doanh nghiệp trong nước ngành dệt may, da giày, thủy sản và nông sản được dự báo sẽ đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn trên thị trường quốc tế, cả về giá, tiêu chuẩn kỹ thuật lẫn yêu cầu xuất xứ.

Container hàng hóa tại Cảng Cát Lái (TPHCM) (Ảnh: Hải Long).

Theo một báo cáo, “bức tranh tươi sáng” của kỷ lục xuất khẩu 475 tỷ USD là một “bẫy số liệu” khó nhận diện, khi phần lớn mức tăng trưởng đến từ khu vực FDI. Năng lực xuất khẩu của khu vực doanh nghiệp trong nước đang nhiều khó khăn, khiến tỷ trọng giá trị nội địa trong tổng kim ngạch ngày càng mỏng.

Lý do cốt lõi nằm ở tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa trong hàng xuất khẩu còn thấp, Ban nghiên cứu phát triển kinh tế tư nhân (Ban IV) ước tính điện tử và máy móc chỉ 25-35%, nhựa/đồ chơi/đồ da khoảng 30%, nội thất khoảng 20%, quần áo giày dép 40-55%, cao su 83%, hoa quả 90%…

Không ít ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vẫn mang nặng tính gia công, khi doanh nghiệp FDI nhập phần lớn nguyên phụ liệu và linh kiện, thực hiện lắp ráp rồi xuất khẩu, còn doanh nghiệp trong nước đứng ngoài chuỗi hoặc chỉ tham gia ở những khâu giá trị thấp.

Từ bức tranh xuất khẩu kỷ lục, bài toán đặt ra không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng, mà là nâng cao “chất lượng” của tăng trưởng đó. Khi khu vực FDI vẫn giữ vai trò chủ đạo, việc củng cố năng lực của doanh nghiệp trong nước, gia tăng tỷ lệ giá trị nội địa và từng bước làm chủ các khâu có giá trị gia tăng cao hơn trở thành yêu cầu cấp thiết.

Tự chủ kinh tế bắt đầu từ thực thi và nội lực doanh nghiệp

Nhìn nhận về hành lang pháp lý hiện nay, ông Vương Hiếu, CEO Công ty TNHH Chiếu xạ Toàn Phát (TPI – Tây Ninh), khẳng định niềm tin của cộng đồng doanh nghiệp đã được củng cố mạnh mẽ nhờ sự quyết liệt của Đảng và Chính phủ.

Việc coi trọng vai trò của doanh nhân không chỉ nằm trên văn bản mà đã lan tỏa vào tư duy điều hành thông qua các nghị quyết và chỉ đạo sát sao. Thế nhưng, một thực tế đầy trăn trở là khi các chính sách ưu việt đi từ tầng cao xuống đến “dặm cuối” của thực tế thì thường vấp phải những lực cản không nhỏ.

“Đó là sự hiện diện của những điểm nghẽn ở khâu tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và bộ máy công quyền cơ sở. Sự ách tắc này đôi khi bắt nguồn từ hệ thống thủ tục còn chồng chéo, nhưng sâu xa hơn là năng lực và sự thiếu chủ động của nhân sự thực thi ở các cấp cuối cùng”, ông nêu.

Doanh nghiệp trong nước hoạt động trong các ngành dệt may được dự báo sẽ đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng lớn trên thị trường quốc tế (Ảnh: Mạnh Quân).

Theo ông Hiếu, khi chính sách bị giữ lại ở các khâu trung gian vì lý do kinh nghiệm hay sự e dè trước những quy định chưa đồng nhất, dòng chảy hàng hóa và vận hội kinh doanh sẽ ngay lập tức bị trì trệ. Do đó, nguyện vọng lớn nhất của các nhà điều hành doanh nghiệp trước thềm đại hội mới chính là sự nhất quán và thông suốt trong toàn hệ thống.

“Nếu giải quyết được bài toán thực thi ở khâu cuối cùng, niềm tin sẽ chuyển hóa thành sức mạnh sản xuất, tạo đà cho một chu kỳ tăng trưởng bền vững và mạnh mẽ. Song hành với việc cải cách thể chế, chất lượng của sự tăng trưởng còn phụ thuộc mật thiết vào khả năng tự cường của khu vực kinh tế tư nhân”, ông nhìn nhận.

Ông Phan Tấn Đạt – Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Khoáng sản và Xây dựng Bình Dương (KSB), đồng thời là Phó chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ TPHCM – đặt ra một vấn đề mang tính sống còn là vị thế của doanh nghiệp Việt trong tương quan với khối ngoại.

“Thực tế cho thấy, tăng trưởng GDP sẽ chỉ thực sự ý nghĩa khi giá trị gia tăng được giữ lại cho nội lực quốc gia thay vì chỉ đóng vai trò gia công thâm dụng lao động. Trong tiến trình tái cơ cấu kinh tế năm 2026, bài toán đặt ra là làm sao để doanh nghiệp Việt không bị “lép vế” ngay trên sân nhà”, ông đặt vấn đề.

Theo vị này, câu trả lời nằm ở sự chủ động nâng tầm nội lực để thoát khỏi cái bóng của một “vệ tinh” đơn thuần. Để trở thành đối tác chiến lược thực sự của các tập đoàn đa quốc gia, doanh nghiệp trong nước buộc phải thực hiện cuộc cách mạng về công nghệ, nhân lực và đặc biệt là năng lực quản trị theo các tiêu chuẩn khắt khe nhất của thị trường quốc tế.

Sự chuẩn bị bài bản về mặt nền tảng sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ đứng vững trước các cú sốc toàn cầu mà còn đủ sức dẫn dắt thị trường nội địa, tạo nên mối quan hệ cộng sinh công bằng và hiệu quả với khu vực FDI.

Cần một “sân chơi” công bằng cho doanh nghiệp Việt

Theo nhiều doanh nhân, tương lai của kinh tế Việt Nam trong kỷ nguyên mới không chỉ nằm ở những con số dự báo mà nằm ở sự chuyển mình quyết liệt của cả hai phía. Một bên là Nhà nước với vai trò kiến tạo phải đảm bảo mạch máu chính sách luôn lưu thông, không bị tắc nghẽn ở bất kỳ khâu trung gian nào.

Bên còn lại là các doanh nghiệp với tinh thần tự tôn dân tộc phải tự nâng cao sức đề kháng và năng lực cạnh tranh. Chính sự cộng hưởng giữa một môi trường pháp lý thông thoáng và một cộng đồng doanh nghiệp tự cường sẽ là bệ phóng vững chắc nhất để đưa đất nước bước vào giai đoạn tăng trưởng cao và bền vững trong những năm tới.

Quang cảnh một góc TPHCM nhìn từ trên cao (Ảnh: Hải Long).

Để tăng sức bật cho khu vực doanh nghiệp nội địa, theo ông Nguyễn Hữu Phước Nguyên, Nhà sáng lập kiêm Tổng giám đốc Selex Motors, đột phá quan trọng nhất hiện nay là xây dựng một sân chơi thực sự bình đẳng và thuận lợi cho doanh nghiệp vừa và nhỏ.

“Quan trọng trước hết là bảo đảm tính công bằng trong tiếp cận cơ hội; nếu có thêm các cơ chế ưu đãi phù hợp thì càng tạo động lực để doanh nghiệp Việt bứt phá. Cần tạo ra một “khu vườn” đủ màu mỡ để các “hạt mầm” doanh nghiệp nội địa có thể lớn lên và phát triển bền vững”, ông nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, theo ông Nguyên, Việt Nam cần xác định rõ con đường phát triển dài hạn, trả lời được câu hỏi nền kinh tế sẽ mạnh ở lĩnh vực nào và muốn trở thành ai trong chuỗi giá trị toàn cầu. Việc phát triển không thể dàn trải hay chạy theo xu hướng nhất thời, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ lõi. Điều cần xây dựng không chỉ là một sản phẩm công nghệ, mà là cả một nền công nghiệp hoàn chỉnh xoay quanh công nghệ đó, với hệ sinh thái đồng bộ.

“Thực tế cho thấy, ngay cả khi nắm giữ công nghệ, doanh nghiệp vẫn khó tăng trưởng nếu thiếu các yếu tố hỗ trợ. Vì vậy, cần có sự hoạch định bài bản và nhất quán, không chỉ ở tầm nhìn chiến lược mà còn ở các giải pháp cụ thể về chính sách, nguồn vốn và đào tạo nhân lực, nhằm tập trung phát triển những lĩnh vực mà Việt Nam có lợi thế và đủ khả năng đi đường dài”, ông Nguyên nhìn nhận.

Ông Nguyễn Hữu Phước Nguyên bày tỏ kỳ vọng trong thời gian tới sẽ có thêm những chính sách cụ thể và thực chất hơn, qua đó khuyến khích doanh nghiệp nội địa phát triển theo các hướng đã xác định, đồng thời tạo ra những lợi thế nhất định so với khu vực doanh nghiệp FDI.

Vị này cho rằng một hướng đi quan trọng khác là phát huy vai trò dẫn dắt của các tập đoàn lớn, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước, trong việc “cầm tay, chỉ việc”, đưa doanh nghiệp nhỏ cùng tham gia xây dựng và phát triển các hệ sinh thái ngành.

“Thực tế hiện nay cho thấy doanh nghiệp Việt Nam, nhất là khu vực vừa và nhỏ, đang ở vị thế bất lợi khi vừa phải cạnh tranh với các doanh nghiệp lớn trong nước, vừa đối mặt với khối doanh nghiệp FDI có ưu thế vượt trội về vốn, công nghệ và chính sách, ngay trên thị trường nội địa”, ông Nguyên nhìn nhận.

Quy mô vốn hạn chế, khó tiếp cận nguồn lực tài chính, thị trường đầu ra thu hẹp và giá trị gia tăng thấp do bị mắc kẹt ở các khâu thấp trong chuỗi cung ứng đang tạo ra nhiều thách thức chồng chéo.

Theo ông Nguyên, những nút thắt này không thể được tháo gỡ bằng nỗ lực đơn lẻ của từng doanh nghiệp, mà đòi hỏi các giải pháp ở tầm vĩ mô thông qua cải cách thể chế và chính sách. “Toàn bộ “kim tự tháp” của thị trường được định hình bởi các yếu tố vĩ mô, chứ không phải do từng doanh nghiệp riêng lẻ có thể tự xoay chuyển”, ông nhấn mạnh.

Trong giai đoạn phát triển mới, tự chủ kinh tế không chỉ là mục tiêu mà là thước đo chất lượng tăng trưởng. Khi chính sách được thực thi thông suốt và doanh nghiệp nội địa đủ mạnh để tham gia sâu vào chuỗi giá trị, nền kinh tế sẽ giảm phụ thuộc bên ngoài và gia tăng sức chống chịu. Đó chính là nền tảng để Việt Nam bước vào kỷ nguyên tăng trưởng mới.