Từ người lính chiến trường Quảng Trị đến những quyết sách thay đổi ngành Y

5 lần đối diện tử thần và vết thương đi cùng nửa thế kỷ

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Kinh Bắc giàu truyền thống hiếu học, cố Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu sớm bộc lộ tư chất ham học và ý chí bền bỉ. 

Từ những năm thiếu thời, ông đã nuôi ước mơ trở thành bác sĩ, khoác áo blouse trắng để chữa bệnh cứu người. Ước mơ ấy đưa ông vào Trường Đại học Y Hà Nội trong những năm đất nước còn chìm trong khói lửa chiến tranh.

Năm 1971, khi cuộc kháng chiến bước vào giai đoạn ác liệt, chàng sinh viên y khoa cùng bạn bè trang lứa “xếp bút nghiên lên đường ra trận”.

Ông được biên chế về Đại đội 24 quân y, Trung đoàn 18, Sư đoàn 325, trực tiếp chiến đấu và phục vụ chiến đấu tại chiến trường Quảng Trị trong mùa hè đỏ lửa năm 1972.

Giữa mưa bom bão đạn, ranh giới giữa sự sống và cái chết nhiều khi chỉ cách nhau trong gang tấc. PGS.TS Trần Thúy Hạnh chia sẻ rằng, chồng bà từng nhiều lần đối diện lằn ranh ấy. 

PGS.TS Trần Thúy Hạnh, nguyên Giám đốc Bệnh viện Bạch Mai, phu nhân cố Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu (Ảnh: Đoàn Thủy).

Ông không bao giờ nói về chiến tranh bằng giọng bi lụy. Thỉnh thoảng ông chỉ cười và bảo mình cao số, 5 lần thoát chết mà vẫn còn nguyên vẹn trở về. Ít ai biết rằng trên cơ thể ông có một vết sẹo dài nơi vùng bụng, đã theo ông suốt hơn nửa thế kỷ.

Vết sẹo ấy xuất hiện trong một lần Trung đoàn 18 đóng quân ở Hải Lăng, cạnh sông Lam Thủy. Hôm đó, ông cùng một đồng đội lên trung đoàn bộ nhận quân trang. Quãng đường hơn 3km nhưng phải men theo giao thông hào và sát mép sông vì khu vực thường xuyên bị máy bay, pháo kích đánh phá.

“Ông kể hôm ấy nhận quân trang xong thì được thủ trưởng giữ lại uống nước chừng 15 phút. Khi rời đi chưa bao xa thì bom B52 bắt đầu rải xuống cung đường phía trước. Mặt đất rung chuyển, đất đá bị cày xới. Ông nói nếu không nán lại ít phút ấy, có lẽ đã đi đúng vào tâm điểm bom rơi”, bà thuật lại.

Tuy thoát khỏi đợt rải thảm đó nhưng ông bị thương nặng ở vùng bụng. Đồng đội phát hiện khi áo quần ông đã thấm đỏ. Mọi người lập tức đưa xuống xuồng máy để chuyển về bệnh viện mặt trận ở Cam Lộ. Đi được nửa chặng thì xuồng chết máy, lúc ấy chỉ còn cách khiêng cáng chạy bộ.

May mắn là đúng ngày hôm đó, bệnh viện mặt trận vừa được tăng cường kíp phẫu thuật tiền phương 301 của Bệnh viện Quân Y 103 từ miền Bắc vào. Ca mổ được tiến hành kịp thời.

“Trong người ông vẫn còn một mảnh đạn nhỏ. Ngày trở về, ông từng hỏi giáo sư Tôn Thất Tùng có cần phẫu thuật lấy ra không. Thầy khuyên nên để nguyên vì không ảnh hưởng đáng kể. Hơn nửa thế kỷ đi qua, dị vật ấy vẫn nằm yên, như một dấu lặng của chiến tranh theo ông suốt cuộc đời”, bà cho biết.

Năm tháng qua đi. Những vết sẹo chiến tranh trên “cơ thể” Tổ quốc Việt Nam đã “liền da thắm thịt”. Tuy nhiên, với những người từng đi qua lửa đạn, ký ức không dễ nguôi ngoai. Mỗi khi trái gió trở trời, vết thương cũ lại nhức buốt.

Cốt cách người lính trong tư duy điều hành ngành Y tế

Có lẽ chính những năm tháng khoác áo lính đã định hình rõ nhất cốt cách của cố Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu. Người từng đi qua ranh giới sinh tử hiểu hơn ai hết giá trị của sự sống.

Với ông, mỗi quyết sách trong lĩnh vực y tế không đơn thuần là quản lý hành chính mà gắn trực tiếp với sinh mệnh con người.

Những người từng làm việc cùng đều nhớ hình ảnh một vị Bộ trưởng nhiều khi trầm tư, trăn trở trước các vấn đề của ngành và của Thủ đô.

GS.TS Nguyễn Viết Tiến, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế, cho biết ông có cơ hội làm việc với ông Triệu từ khi còn giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội. 

GS.TS Nguyễn Viết Tiến, nguyên Thứ trưởng Bộ Y tế (Ảnh: Minh Nhật).

Sau này, khi ông Triệu đảm nhiệm vị trí Bộ trưởng Bộ Y tế và ông Tiến giữ chức Thứ trưởng, 2 người tiếp tục đồng hành trong bộ máy lãnh đạo.

“Anh Triệu là người rất thoải mái, chất phác và luôn hướng đến hiệu quả công việc. Anh không hạch sách cấp dưới mà tạo điều kiện để mọi người phát huy chuyên môn. Những chính sách anh đưa ra khiến anh em trong ngành rất mến phục”, ông Tiến chia sẻ.

Quan điểm xuyên suốt của ông Nguyễn Quốc Triệu về một Việt Nam khỏe mạnh bắt nguồn từ cách nhìn rất căn bản về vòng đời con người. 

Nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu và ông Nguyễn Quốc Triệu trao giải cho GS.TS Nguyễn Thanh Liêm tại Giải thưởng Nhân tài Đất Việt 2012 do báo Dân trí tổ chức (Ảnh: Hữu Nghị).

Ông thường nhắc đến triết lý sinh – lão – bệnh – tử như một quy luật tự nhiên. Bệnh tật có thể xảy ra bất cứ lúc nào, điều quan trọng không phải là né tránh mà là chủ động chuẩn bị.

Khi dịch bệnh phát sinh, ông yêu cầu ngành y phải sẵn sàng tại chỗ về nhân lực, trang thiết bị, thuốc men và kinh phí, đồng thời tổ chức điều phối lực lượng hỗ trợ nhanh chóng và nhịp nhàng. 

Ông cũng nhiều lần chia sẻ rằng ngành y là lĩnh vực đặc thù như “làm dâu trăm họ”, nơi cán bộ y tế phải đối diện với áp lực lớn từ người bệnh và gia đình. 

Người ốm đau thường dễ cáu gắt, lo lắng. Cán bộ ngành y vì thế phải nhẫn nại và giữ thái độ chuẩn mực. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng xã hội cần có sự cảm thông đối với những người làm nghề chữa bệnh.

Trong nhiệm kỳ của mình, ông đặt trọng tâm vào việc củng cố y tế dự phòng, tăng cường phòng chống dịch bệnh và chăm sóc sức khỏe ban đầu cho trẻ em. Song song với đó là nâng cao chất lượng điều trị và cải thiện tinh thần, thái độ phục vụ người bệnh. 

Đối với công tác đào tạo nhân lực, ông đặc biệt coi trọng đội ngũ có trình độ cao. Ngành y là ngành khoa học đặc biệt, đối tượng phục vụ là con người, nên không thể bằng lòng với mặt bằng chung. 

Tư tưởng ấy cũng tương đồng với quan điểm của giáo sư Tôn Thất Tùng: “Một trăm bác sĩ không có chuyên môn cao không thay thế được một người”. Với ông Nguyễn Quốc Triệu, đầu tư cho con người chính là đầu tư lâu dài và bền vững nhất cho hệ thống y tế.

Quyết sách lịch sử thay đổi cán cân giữa các tuyến

Trong 74 năm cuộc đời, hơn 50 năm đứng trong hàng ngũ của Đảng và gần 40 năm công tác, ở bất cứ cương vị nào, ông Nguyễn Quốc Triệu cũng thể hiện tinh thần tiên phong, gương mẫu và sự tận tâm với công việc chung. 

Tuy nhiên, dấu ấn sâu đậm nhất trong lòng người dân và đội ngũ y tế có lẽ vẫn là quãng thời gian ông đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế, khi nhiều quyết sách cải cách quan trọng được triển khai.

TS.BS Nguyễn Quốc Triệu, cố Bộ trưởng Y tế (Ảnh: Việt Dũng).

Theo GS Tiến, một trong những đóng góp nổi bật của cố Bộ trưởng là chủ trương nâng cao năng lực y tế cơ sở nhằm giảm tải cho các bệnh viện tuyến trên. 

Ông Tiến cho biết cố Bộ trưởng nhiều lần nhấn mạnh rằng cán bộ y tế ở vùng sâu, vùng xa ít có điều kiện học tập, cập nhật kỹ thuật mới. Nếu không có cơ chế hỗ trợ thực chất thì khoảng cách chuyên môn giữa các tuyến sẽ ngày càng lớn. 

“Anh nói muốn giúp tuyến dưới thì phải làm thật. Bác sĩ tuyến trên phải về tận nơi, ‘cầm tay chỉ việc’, trực tiếp tham gia điều trị và chuyển giao kỹ thuật. Đồng thời tạo điều kiện để cán bộ địa phương có cơ hội ra trung ương học tập, nâng cao trình độ”, ông Tiến nhớ lại.

Cố Bộ trưởng từng ví tình trạng bệnh nhân dồn về tuyến trên là căn bệnh “đầu to đô thị”. Khi tuyến trên quá tải còn tuyến dưới thiếu bệnh nhân, hệ thống trở nên mất cân đối. Người dân nghèo không đủ khả năng đi xa, còn những ca nặng có thể đối diện rủi ro trong quá trình chuyển viện.

Trên cương vị Bộ trưởng, ông đã ký ban hành Chỉ thị số 06/2007/CT-BYT về việc nâng cao chất lượng khám bệnh, chữa bệnh cho nhân dân, tập trung giải quyết 5 vấn đề: Hạn chế tình trạng quá tải bệnh viện; Nâng cao năng lực y tế cơ sở; Đẩy mạnh xã hội hóa công tác khám bệnh, chữa bệnh; Nâng cao y đức trong các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh; Sửa đổi, bổ sung một số văn bản quản lý về công tác khám bệnh, chữa bệnh.

Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu gặp mặt cán bộ y tế xuất sắc tiêu biểu khu vực miền núi, vùng sâu, vùng khó khăn của tỉnh Hòa Bình năm 2009 (Ảnh tư liệu).

Ngày 26/5/2008, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu đã ký Quyết định số 1816/QĐ-BYT phê duyệt Đề án “Cử cán bộ chuyên môn luân phiên từ bệnh viện tuyến trên về hỗ trợ các bệnh viện tuyến dưới nhằm nâng cao chất lượng khám bệnh, chữa bệnh”.

Theo thống kê sau hơn 2 quý triển khai, gần 60 bệnh viện lớn đã cử hơn 800 lượt cán bộ luân phiên về hỗ trợ 57 tỉnh, thành phố còn khó khăn. Hàng nghìn lượt bệnh nhân được khám và điều trị trực tiếp tại địa phương, trong đó có hàng trăm ca nặng trước đây buộc phải chuyển lên tuyến trên.

Lễ Tổng kết công tác 2009 – Thành tích thực hiện Đề án 1816 (Ảnh tư liệu).

Hơn 15 năm nhìn lại, nhiều lãnh đạo và bác sĩ địa phương khẳng định Đề án 1816 đã tạo chuyển biến rõ rệt về năng lực chuyên môn. Không chỉ giúp làm chủ kỹ thuật mới, chương trình còn nâng cao sự tự tin của đội ngũ y tế cơ sở. 

Ông Tiến kể rằng có thời điểm một số ngân hàng tài trợ xe cứu thương cho các bệnh viện địa phương phục vụ cấp cứu và đào tạo. Trên thân xe, dòng chữ gắn với Đề án 1816 được các bác sĩ trân trọng như một niềm tự hào. 

“Sau này khi anh Triệu về hưu đi thăm lại, nhiều nơi vẫn giữ chiếc xe ấy và nhắc về đề án như một dấu mốc đáng nhớ. Đó là câu chuyện nhỏ nhưng cho thấy tinh thần gắn kết và chia sẻ mà anh đã khơi dậy trong toàn ngành”, ông Tiến nói.

Ánh sáng từ một đời tận hiến

Phía sau những quyết sách và dấu ấn cải cách là một con người sống trọn vẹn trong nhiều vai trò. 

GS.TS Nguyễn Tiến Quyết, nguyên Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, là người có nhiều năm gắn bó với cố Bộ trưởng từ thời còn là sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội. 

“Tôi là bộ đội đi học, còn anh Triệu từ chiến trường Quảng Trị trở về và giữ chức Bí thư Đoàn của trường. Chúng tôi quen nhau từ những ngày đó”, ông Quyết kể.

GS.TS Nguyễn Tiến Quyết, nguyên Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, nguyên Chủ tịch Hội đồng khoa học Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, nguyên Phó Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội Ghép tạng Việt Nam (Ảnh: Nhân vật cung cấp).

Nhớ lại ấn tượng ban đầu, ông Quyết nói ông cảm nhận đây là một người anh dễ gần, chân tình và hết lòng vì công việc. Mỗi lần ông báo cáo, ông Triệu đều lắng nghe rất kỹ, chia sẻ và động viên để mọi người hoàn thành tốt nhiệm vụ. Theo ông Quyết, cố Bộ trưởng là người trưởng thành từ thực tiễn nên rất thấu hiểu thực tiễn.

Trong giai đoạn quá tải bệnh viện trở thành nỗi ám ảnh, có thời điểm 2-3 người phải nằm chung một giường, ông Triệu chủ trương mở rộng và phát triển các đơn vị chuyên sâu.

Ông Quyết nhớ lại đề xuất tách một phần cán bộ từ Bệnh viện Việt Đức để hỗ trợ thành lập trung tâm tim mạch tại Bệnh viện E nhằm giảm tải và đáp ứng nhu cầu điều trị tim mạch, đặc biệt ở trẻ em. 

“Anh nói với tôi hãy tạo điều kiện tối đa để anh em ra đi làm nhiệm vụ mới. Anh ví việc đó giống như truyền máu, san sẻ để nơi khác mạnh lên, phục vụ nhiệm vụ chung”, ông Quyết kể.

Sau này, khi ông Triệu đảm nhiệm công tác bảo vệ, chăm sóc sức khỏe cán bộ Trung ương, ông Quyết là thành viên tham gia hội chẩn nhiều ca bệnh phức tạp. Ông nhận xét cố Bộ trưởng luôn quyết đoán, nhanh gọn và đặt lợi ích người bệnh lên hàng đầu.

Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh với cán bộ ngành Y tế (Ảnh tư liệu).

Theo những người thân cận, cả khi đã nghỉ hưu, ông vẫn đau đáu với sự phát triển của ngành. Những cuộc gặp gỡ, trao đổi về chính sách y tế vẫn diễn ra thường xuyên. 

Theo thông tin từ Bộ Y tế, ông Nguyễn Quốc Triệu qua đời lúc hơn 17h ngày 24/1/2025.

Khép lại 74 năm cuộc đời, cố Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Quốc Triệu đã đi xa, nhưng những giá trị ông gây dựng vẫn tiếp tục soi chiếu thực tiễn hôm nay. Các chủ trương củng cố y tế cơ sở, giảm áp lực cho tuyến trên, đề cao y đức và đào tạo nhân lực chất lượng cao vẫn còn nguyên ý nghĩa trong bối cảnh ngành y đối diện nhiều thách thức mới.

Dù ở chiến trường năm nào hay trên cương vị người đứng đầu ngành, dù trực tiếp tham gia chuyên môn hay đảm nhiệm trọng trách quản lý, ông vẫn giữ một điểm tựa nhất quán, đó là bản lĩnh của người lính và lương tâm của người thầy thuốc.