Từ vụ nhạc sĩ Minh Khang bị tố, tài xế taxi cần làm gì để bảo vệ bản thân?

Mới đây, một clip lan truyền trên mạng xã hội ghi lại cảnh nhạc sĩ Minh Khang đi taxi công nghệ GrabCar có hành vi dọa dẫm, chửi bới tài xế.

Theo mô hình hoạt động, tài xế và Grab là quan hệ đối tác, trong đó Grab cung cấp nền tảng công nghệ, tài xế sử dụng phương tiện cá nhân để khai thác dịch vụ. Tuy nhiên, sau vụ việc, phía Grab đã khóa ứng dụng và cấm tài xế hoạt động vĩnh viễn với lý do đăng tải hình ảnh khách hàng lên mạng xã hội, vi phạm quyền riêng tư. Liên quan vấn đề này, một số chuyên gia luật đã đưa ra ý kiến.

Grab khóa ứng dụng tài xế có đúng?

Trao đổi với phóng viên Dân trí, Thạc sĩ Lường Minh Sơn, giảng viên bộ môn Luật Lao động, Trường Đại học Luật TPHCM, cho biết, dưới góc độ pháp lý, vụ việc liên quan hai quyền: quyền được bảo vệ bí mật cá nhân và quyền tự bảo vệ khi bị xâm phạm.

Theo Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, hình ảnh, video khuôn mặt và giọng nói của khách hàng là dữ liệu cá nhân cơ bản, việc xử lý hoặc đăng tải phải được sự đồng ý của chủ thể. Điều 32 Bộ luật Dân sự cũng quy định việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải được người đó đồng ý.

Pháp luật chỉ cho phép ngoại lệ trong một số trường hợp như bảo vệ tính mạng, sức khỏe trong tình trạng khẩn cấp hoặc vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Theo ông Sơn, tài xế taxi công nghệ có thể lắp camera để ghi lại quá trình làm việc nhằm đảm bảo an toàn. Tuy nhiên, dữ liệu này chỉ được sử dụng làm chứng cứ cung cấp cho cơ quan chức năng hoặc đơn vị quản lý, không nên tự ý đăng tải lên mạng xã hội hoặc chia sẻ cho bên thứ ba không có thẩm quyền.

Hành vi đe dọa, xúc phạm của khách hàng thường không được xem là tình trạng khẩn cấp để công khai dữ liệu cá nhân. Trong khi đó, “phòng vệ chính đáng” hoặc “tình thế cấp thiết” chỉ được công nhận khi nhằm ngăn chặn hành vi đang diễn ra. Việc đăng clip sau khi sự việc kết thúc không có giá trị ngăn chặn, nên có thể bị xem là vi phạm pháp luật dân sự.

Do đó, dù khách hàng có hành vi sai, tài xế vẫn có nguy cơ vi phạm khi đăng tải nội dung vụ việc lên mạng xã hội.

Liên quan việc Grab khóa ứng dụng, cấm tài xế hoạt động, ông Sơn cho rằng có thể xem xét dưới hai góc độ.

Ở góc độ dân sự, tài xế là đối tác nên các bên có quyền thỏa thuận điều kiện chấm dứt hợp đồng. Nếu vi phạm “Bộ quy tắc ứng xử” đã ký kết, Grab có thể đơn phương chấm dứt hợp tác. Ngược lại, nếu không có quy định rõ, việc khóa ứng dụng có thể bị xem là thiếu cơ sở pháp lý, thậm chí dẫn đến nguy cơ áp đặt điều kiện bất lợi.

Ở góc độ lao động, nếu xem đây là quan hệ lao động, việc khóa ứng dụng có thể tương tự hành vi sa thải, nhưng không tuân thủ quy trình kỷ luật, do tài xế không có cơ hội giải trình. Đây cũng là lý do một số nền tảng xác định tài xế là đối tác thay vì người lao động, điều này có lợi cho họ trong trường hợp xảy ra tranh chấp dân sự.

Mẹo ứng xử của tài xế

Thượng tá Đào Trung Hiếu, Tiến sĩ Tội phạm học, cho biết, trong các tình huống xung đột trên xe, ưu tiên hàng đầu không phải là xác định đúng – sai ngay lập tức, mà là bảo đảm an toàn thân thể và kiểm soát diễn biến hành vi.

Dưới góc nhìn tâm lý học hành vi, xung đột giữa tài xế và hành khách thường diễn ra theo cơ chế “leo thang cảm xúc” (escalation of conflict), khi mỗi phản ứng gay gắt của một bên sẽ kích hoạt phản ứng mạnh hơn từ bên còn lại.

Vì vậy, chiến lược hiệu quả là chủ động “cắt mạch leo thang” bằng cách giữ giọng điệu trung tính, giảm tốc độ phản ứng và tránh đối đầu trực diện. Khi tài xế không “bắt nhịp” với trạng thái kích động của hành khách, xung đột thường có xu hướng hạ nhiệt theo quy luật tâm lý và ngược lại.

Tuy nhiên, nếu nhận thấy nguy cơ bạo lực, tài xế cần nhanh chóng chuyển sang trạng thái bảo vệ an toàn. Cụ thể, lựa chọn điểm dừng phù hợp, ưu tiên nơi đông người, có camera giám sát, đồng thời tạo khoảng cách cần thiết để tránh bị dồn vào không gian kín. Đây là nguyên tắc cơ bản trong quản trị rủi ro tình huống, nhằm hạn chế nguy cơ xảy ra xô xát trực tiếp.

Anh Nguyễn Tiến Hùng (SN 1987, ngụ tại TPHCM) là tài xế taxi công nghệ trong vụ việc (Ảnh: C.B.).

Song song đó, tài xế cần kích hoạt các kênh hỗ trợ chính thức như liên hệ tổng đài nền tảng, lưu giữ dữ liệu từ camera hành trình; nếu có dấu hiệu hành hung thì trình báo cơ quan công an. Cần nhấn mạnh, tài xế không phải là chủ thể thực thi công lý tại chỗ, mà cần chuyển một tình huống cảm xúc thành vụ việc có chứng cứ, được xử lý theo quy trình pháp lý. Sự chuyển đổi từ phản ứng cảm tính sang hành động có kiểm soát là yếu tố then chốt để bảo đảm an toàn lâu dài.

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, về hiện tượng tài xế đăng tải hình ảnh, clip khách hàng lên mạng xã hội, ông cho rằng, đây không chỉ là hành vi bộc phát mà phản ánh nhiều cơ chế tâm lý – xã hội của thời đại số. Trước hết là tâm lý tìm kiếm công lý nhanh (instant justice seeking), tức nhu cầu được minh oan, được bênh vực ngay lập tức thay vì chờ đợi quy trình xử lý chính thức. Khi đó, mạng xã hội trở thành một “tòa án cảm tính” (trial by social media), nơi người đăng kỳ vọng nhận được sự ủng hộ của đám đông.

Bên cạnh đó, cơ chế “phần thưởng xã hội” cũng tác động mạnh. Các lượt thích, chia sẻ, bình luận đồng cảm tạo hiệu ứng củng cố hành vi, khiến người đăng cảm thấy mình đúng và được công nhận. Ở góc độ thần kinh học hành vi, đây là sự kích hoạt hệ thống dopamine – dạng “phần thưởng tinh thần” khiến hành vi dễ lặp lại.

Ngoài ra, còn có yếu tố cảm nhận bất cân xứng quyền lực giữa tài xế và nền tảng. Nhiều tài xế cho rằng cơ chế giải quyết khiếu nại chưa bảo vệ họ đầy đủ hoặc có xu hướng ưu tiên khách hàng. Khi thiếu niềm tin vào kênh chính thức, họ chuyển sang mạng xã hội để tạo áp lực dư luận. Tuy nhiên, điều này tiềm ẩn rủi ro pháp lý, khi từ vị thế người bị hại, họ có thể trở thành người vi phạm nếu đăng tải nội dung xâm phạm quyền riêng tư của người khác.

Đừng để người bị hại thành bên vi phạm

Thượng tá Đào Trung Hiếu cho biết, về nguyên tắc pháp lý, quyền đối với hình ảnh và đời sống riêng tư là quyền nhân thân cơ bản được pháp luật bảo vệ. Việc tự ý đăng tải hình ảnh người khác khi chưa được đồng ý có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền riêng tư, kể cả khi người đăng là bên bị thiệt hại. Do đó, cần phân biệt rõ giữa quyền tự vệ và quyền công bố thông tin.

Trong bối cảnh này, cách tiếp cận phù hợp là chuyển từ “phản ứng công khai” sang “thu thập và sử dụng chứng cứ có kiểm soát”. Tài xế có quyền ghi nhận sự việc qua camera hành trình, ghi âm trong phạm vi pháp luật cho phép, hoặc lưu giữ dữ liệu liên quan. Tuy nhiên, các dữ liệu này cần phục vụ việc khiếu nại, tố cáo hoặc cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền, thay vì phát tán trên mạng xã hội.

Đồng thời, việc tuân thủ quy trình của nền tảng và cơ quan chức năng là yếu tố then chốt. Khi xảy ra sự việc, tài xế cần báo cáo ngay cho đơn vị quản lý để được hỗ trợ; nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật, cần chủ động trình báo cơ quan công an. Đây là cách đưa một tranh chấp cá nhân vào khuôn khổ pháp luật, qua đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp, bền vững.

Thượng tá Đào Trung Hiếu, Tiến sĩ Tội phạm học, chia sẻ về vụ việc (Ảnh: NVCC).

Trong trường hợp cần chia sẻ thông tin để cảnh báo cộng đồng, việc ẩn danh là yêu cầu bắt buộc, gồm che mặt, che thông tin nhận diện và không công bố danh tính. Nội dung nên tập trung vào hành vi và bài học phòng tránh, thay vì công kích cá nhân.

“Chỉ khi cân bằng giữa nhu cầu tự bảo vệ và nghĩa vụ tôn trọng quyền riêng tư, tài xế mới tránh được nguy cơ từ nạn nhân trở thành người vi phạm, tình trạng ngày càng phổ biến trên không gian mạng hiện nay”, Thượng tá Đào Trung Hiếu nói.

Đồng quan điểm, Thạc sĩ Lường Minh Sơn cho biết, khi xảy ra vi phạm từ phía hành khách, tài xế vẫn có thể tự bảo vệ mình theo đúng quy định pháp luật.

Cụ thể, tài xế có thể ghi lại diễn biến sự việc bằng điện thoại hoặc camera hành trình để làm chứng cứ, sau đó cung cấp cho cơ quan chức năng hoặc đơn vị quản lý. Việc tự ý đăng tải thông tin, hình ảnh khách hàng khi chưa được đồng ý có thể khiến tài xế vi phạm quyền riêng tư.

Trong tình huống nguy hiểm, tài xế nên kích hoạt tính năng cảnh báo khẩn cấp trên ứng dụng để được hỗ trợ kịp thời, đồng thời gửi báo cáo kèm bằng chứng sau khi sự việc xảy ra để đơn vị quản lý xem xét xử lý.

Theo ông Sơn, tài sản có thể khắc phục, nhưng sức khỏe, tính mạng và rủi ro pháp lý là điều khó bù đắp, do đó tài xế cần bình tĩnh, xử lý đúng quy định, tránh để hành vi sai của người khác dẫn đến vi phạm của chính mình.