Vì sao kinh tế Iran chưa sụp đổ giữa chiến sự?

Theo báo Financial Times, điều này phần nào phản ánh hiệu quả của cái gọi là “nền kinh tế kháng cự” – mô hình được xây dựng suốt hơn 40 năm qua nhằm giúp Iran chống chọi với các lệnh trừng phạt kéo dài và cô lập quốc tế. Nhưng liệu mô hình này thực sự bền vững, hay chỉ đang kéo dài một cuộc khủng hoảng sâu sắc hơn?

Nền kinh tế kháng cự vận hành ra sao?

Khái niệm “nền kinh tế kháng cự” (resistance economy) được cố lãnh tụ tối cao Ali Khamenei sử dụng lần đầu trong một cuộc gặp với các doanh nhân Iran vào năm 2011.

Tuy nhiên, trên thực tế, Iran đã theo đuổi mô hình kinh tế tự lực này từ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khi Tehran bắt đầu đối mặt với các lệnh trừng phạt nghiêm ngặt từ Mỹ và phương Tây.

Trải qua nhiều thập kỷ bị cô lập, Iran buộc phải phát triển một mô hình kinh tế chỉ có thể dựa vào mình, với trọng tâm là giảm phụ thuộc vào bên ngoài và tăng cường năng lực sản xuất trong nước.

Cốt lõi của mô hình này là khả năng thích ứng linh hoạt. Iran đẩy mạnh tự chủ năng lượng bằng cách xây dựng các nhà máy lọc dầu trong nước, giảm phụ thuộc vào nhập khẩu xăng.

Trong lĩnh vực lương thực, quốc gia này đầu tư vào các cây trồng thiết yếu như lúa mì nhằm đảm bảo an ninh lương thực.

Ngoài ra, Tehran cũng phát triển mạnh công nghiệp quốc phòng và công nghệ, từ máy bay không người lái đến tên lửa và vệ tinh, chủ yếu dựa trên năng lực sản xuất trong nước, không cần đến nguồn lực từ bên ngoài.

Một điểm đáng chú ý là Iran đã xây dựng được các mạng lưới thương mại thay thế để né trừng phạt.

Các thỏa thuận “dầu đổi hàng” và quan hệ với những đối tác như Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ hay Iraq giúp nước này duy trì dòng chảy thương mại, ngay cả khi trong kịch bản bị loại bỏ hoàn toàn khỏi hệ thống tài chính toàn cầu.

Bên cạnh đó, việc phân tán hàng trăm nhà máy điện trên khắp cả nước – bài học từ chiến tranh Iran – Iraq – giúp nước này giảm thiểu rủi ro bị tê liệt hoàn toàn khi hạ tầng bị tấn công.

Trong bối cảnh chiến sự như hiện nay, những yếu tố này đang phát huy tác dụng. Dù bị không kích liên tục, Iran vẫn duy trì được nguồn cung hàng hóa thiết yếu, siêu thị vẫn có đủ hàng hóa và thương mại qua đường bộ vẫn tiếp diễn. Chính phủ vẫn trả lương cho công chức, góp phần giữ ổn định xã hội ở mức tối thiểu.

Thậm chí, một nghịch lý đang xuất hiện, khi giá dầu tăng mạnh do xung đột lại giúp Iran thu về hàng trăm triệu USD mỗi ngày từ xuất khẩu, phần nào bù đắp chi phí chiến tranh.

Chống chịu được bao lâu?

Tuy nhiên, đằng sau bức tranh “ổn định tương đối” đó là những rạn nứt ngày càng rõ rệt. Trên thực tế, nền kinh tế Iran đã suy yếu nghiêm trọng từ trước khi chiến sự nổ ra, với lạm phát vượt 40%, thất nghiệp cao và mức sống giảm mạnh. Thậm chí vào tháng 1-2026, Cơ quan Thống kê Iran ghi nhận mức lạm phát lên tới 60%.

Các cuộc biểu tình trên toàn quốc vào cuối năm 2025 khi người dân bất mãn trước việc đồng rial mất giá và lạm phát đã cho thấy đây là vấn đề xã hội lớn ở Iran.

Mô hình “kinh tế kháng cự” tuy giúp Iran tồn tại, nhưng cũng đi kèm với cái giá không nhỏ. Việc hạn chế hội nhập quốc tế khiến đầu tư nước ngoài sụt giảm mạnh, làm suy yếu năng lực tăng trưởng dài hạn. Đồng nội tệ mất giá và thị trường tài chính kém phát triển khiến nền kinh tế khó phục hồi ngay cả khi áp lực bên ngoài giảm bớt.

Ngoài ra, sự phụ thuộc vào các tuyến thương mại phi chính thức cũng khiến Iran dễ bị tổn thương, khi những chuỗi cung ứng ngầm như vậy thường thiếu ổn định và có thể bị gián đoạn bất cứ lúc nào.

Dù tự sản xuất khoảng 80% lương thực, nước này vẫn phải nhập khẩu nhiều nguyên liệu quan trọng như ngũ cốc và thức ăn chăn nuôi. Vì vậy, khi tuyến vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn và các đối tác siết chặt lập trường, chuỗi cung ứng của Iran có thể đối mặt với rủi ro lớn.

Một vấn đề khác nằm ở cấu trúc kinh tế mang tính “thời chiến”. Các chuyên gia cho rằng chính quyền Iran có thể duy trì hoạt động bằng cách “hy sinh” một phần nền kinh tế dân sự để phục vụ mục tiêu chiến tranh. Điều này giúp kéo dài khả năng chống chịu trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng làm suy giảm nền tảng phát triển lâu dài.

Nguy cơ lớn nhất có thể đến từ việc các cuộc tấn công có nguy cơ mở rộng sang hạ tầng dân sự, đặc biệt là hệ thống điện. Nếu điều này xảy ra, nền kinh tế vốn đang vận hành ở trạng thái “cầm cự” của Iran có thể nhanh chóng rơi vào khủng hoảng sâu hơn.

Nhà kinh tế Djavad Salehi-Isfahani nhận định rằng ngay cả khi Iran vượt qua được cuộc chiến, con đường vực dậy và phục hồi nền kinh tế của quốc gia này cũng sẽ rất dài.

“Không thể hứng chịu mức độ tàn phá như vậy mà không bị thụt lùi ít nhất 10 năm”, ông nói.