Vì sao “lên nhanh, xuống chậm”?

Ghi nhận của phóng viên Báo Điện tử VTC News tại nhiều tuyến đường, từ quán ăn vỉa hè đến các cửa hàng nhỏ trong hẻm tại TP.HCM, mức giá đã tăng từ 2.000 đến 10.000 đồng mỗi phần ăn so với trước đây.

Giá tô phở, ổ bánh mì, gói xôi… sau khi tăng theo xăng lại “neo” ở mức cao, gần như không có dấu hiệu điều chỉnh giảm. Dù giá xăng đã có sự điều chỉnh nhiều đợt, bảng giá tại các quán vẫn “đứng yên”. Việc “tăng giá tạm thời” gần như biến mất, nhường chỗ cho tâm lý chấp nhận của cả người bán lẫn người mua.

Tăng thì nhanh, giảm không dễ

Ông Đặng Thanh Hảo (ngụ phường Bình Trưng, TP.HCM) nhìn nhận việc tăng giá trước đó là hợp lý, bởi chi phí đầu vào đồng loạt tăng cao. Tuy nhiên, khi điều kiện thị trường thay đổi, ông cho rằng việc không giảm giá là điều khó chấp nhận.

“ Lúc trước, có lúc xăng tăng lên hơn 30.000 đồng/lít thì hàng quán đều tăng giá bán. Nhưng sau đó đã có nhiều đợt điều chỉnh và có xu hướng giảm nhưng thực tế các quán ăn vẫn giữ nguyên giá bán. Điều này là khó chấp nhận ”, ông Hảo nói.

Theo ông, trong bối cảnh chi phí sinh hoạt tăng cao, người tiêu dùng ngày càng nhạy cảm với giá cả. Việc giữ giá cao khi không còn áp lực chi phí có thể bị xem là hành vi “té nước theo mưa”, thậm chí cần có biện pháp kiểm soát và xử lý.

Cùng quan điểm, anh Khoa (ngụ phường An Khánh, TP.HCM) cho rằng việc tăng giá là hệ quả tất yếu của biến động thị trường, nhưng khả năng giảm giá lại là câu chuyện khác. Theo anh, thực tế cho thấy giá đã tăng thì rất khó giảm, bởi người bán thường có xu hướng giữ mức giá mới để đảm bảo lợi nhuận.

Anh Khoa chia sẻ, điều này đang tạo áp lực lớn lên người lao động . Khi thu nhập không tăng, họ buộc phải thắt chặt chi tiêu, cắt giảm các bữa ăn ngoài.

Ở góc nhìn người kinh doanh, anh Quyền, nhân viên một quán phở trên đường Vũ Tông Phan (phường Bình Trưng, TP.HCM), cho biết quán đã phải điều chỉnh giá từ 5.000 đến 10.000 đồng mỗi món do chi phí đầu vào tăng mạnh.

Theo anh, giá thịt bò, gas và nhiều nguyên liệu đầu vào tăng đồng loạt buộc quán phải điều chỉnh giá bán để duy trì hoạt động. Gần đây, một số loại rau củ, gia vị có giảm nhẹ, song tỷ trọng không lớn nên chưa đủ tác động để kéo giá thành xuống.

Sau khi tăng giá, lượng khách của quán giảm khoảng 30%. Dù vậy, phản ứng của khách hàng nhìn chung không quá gay gắt, chủ yếu dừng ở việc thắc mắc về nguyên nhân điều chỉnh giá.

Anh Quyền cho biết thêm, quán đã cập nhật menu mới và niêm yết giá rõ ràng. Tuy nhiên, việc điều chỉnh giá không phải là quyết định dễ dàng, bởi nó ảnh hưởng trực tiếp đến lượng khách.

Trong khi đó, bà Thu – chủ một quán bún bò trong hẻm – cho biết áp lực chi phí hiện nay là rất lớn. Hơn 1 tháng qua, giá bao bì tăng gần gấp đôi, gas từ 400.000 đồng lên 600.000 đồng mỗi bình, thịt bò tăng thêm 30.000 đồng/kg… khiến tổng chi phí đội lên đáng kể.

Bà cho biết quán chỉ tăng 5.000 đồng mỗi tô, chủ yếu để bù đắp chi phí, chứ không nhằm tăng lợi nhuận. Trước đó, quán đã giữ giá ổn định suốt 3 – 4 năm.

Tuy nhiên, khi được hỏi về khả năng giảm giá, bà Thu thẳng thắn cho rằng việc này rất khó thực hiện. Theo bà, việc tăng giảm giá liên tục gây bất tiện trong vận hành và dễ khiến khách hàng hoang mang nếu giá lại tăng trở lại. Thay vào đó, bà dự định sẽ tăng thêm lượng thịt hoặc topping để “bù” cho khách khi chi phí đầu vào giảm.

Hiệu ứng bánh răng

Phân tích sâu hơn, chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng cho rằng chi phí xăng dầu tuy chỉ chiếm khoảng 5 – 10% trực tiếp trong giá thành một tô phở , nhưng tác động lan tỏa của nó có thể ảnh hưởng đến 20 – 30% tổng chi phí do liên quan đến vận chuyển và logistics.

“ Trong kinh tế học vi mô, chi phí xăng dầu là chi phí đầu vào gián tiếp nhưng có tác động lan tỏa rất lớn ”, ông Dũng nhận định.

Theo ông, về lý thuyết, khi chi phí biến đổi như xăng dầu giảm, giá bán lẻ cần được điều chỉnh giảm để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và kích cầu. Tuy nhiên, thực tế thị trường Việt Nam lại mang tính phi đối xứng, giá tăng nhanh nhưng giảm chậm. Đây là hiện tượng “hiệu ứng bánh răng”, tức là giá có xu hướng cứng nhắc đi xuống .

Ông phân tích, có nhiều nguyên nhân dẫn đến hiện tượng này. Thứ nhất là tâm lý lo ngại giá xăng sẽ tăng trở lại, khiến người bán không muốn điều chỉnh giá liên tục. Thứ hai là chi phí thực đơn, việc thay đổi giá kéo theo chi phí in ấn, thông báo và vận hành.

Ngoài ra, khi người tiêu dùng đã quen với mức giá mới, các hàng quán sẽ tận dụng ngưỡng chấp nhận này để duy trì lợi nhuận. Cạnh tranh trong phân khúc ăn uống bình dân cũng chưa đủ mạnh để tạo áp lực giảm giá, bởi yếu tố vị trí và tiện lợi thường lấn át yếu tố giá.

Ở góc độ chi phí, ông Dũng cho rằng xăng dầu không phải là yếu tố duy nhất. Các chi phí cố định như mặt bằng, nhân công, điện nước thường chỉ tăng chứ ít khi giảm, tạo thành “lá chắn” để các hàng quán giữ giá.

Quan trọng hơn, trong nền kinh tế thị trường, giá bán không chỉ phụ thuộc vào chi phí mà còn vào cung – cầu và giá trị cảm nhận của khách hàng. Khi người tiêu dùng vẫn chấp nhận mức giá mới, động lực giảm giá sẽ không mạnh.

Dù vậy, chuyên gia cảnh báo việc giữ giá cao trong thời gian dài có thể phản tác dụng. Khi thu nhập không tăng, sức mua sẽ suy giảm, buộc người tiêu dùng thay đổi hành vi.

Thực tế đã cho thấy dấu hiệu này đang diễn ra, lượng khách tại nhiều quán ăn giảm 30 – 40%, người dân chuyển sang tự nấu ăn hoặc tìm kiếm lựa chọn rẻ hơn.

Ông Dũng nhận định nếu tình trạng này kéo dài, các hàng quán có thể mất khách hàng trung thành và thiệt hại có thể sẽ lớn hơn so với khoản lợi nhuận từ việc giữ giá cao.

Theo ông, giải pháp không chỉ nằm ở việc can thiệp hành chính mà còn ở sự minh bạch thông tin thị trường. Khi người tiêu dùng có đầy đủ thông tin, họ sẽ “bỏ phiếu bằng ví tiền”, buộc các hộ kinh doanh phải điều chỉnh giá theo quy luật cạnh tranh.

Câu chuyện giá phở, xôi, bánh mì… không giảm theo giá xăng là bức tranh thu nhỏ của thị trường bán lẻ Việt Nam, nơi các yếu tố chi phí, tâm lý và cạnh tranh đan xen phức tạp.

Ở đó, người tiêu dùng mong muốn giá cả hợp lý, phản ánh đúng chi phí. Người bán lại cần đảm bảo lợi nhuận và sự ổn định trong kinh doanh. Còn thị trường vận hành theo quy luật riêng, không phải lúc nào cũng đi theo lý thuyết.

Trong bối cảnh kinh tế còn nhiều biến động, việc tìm ra điểm cân bằng giữa các bên là không dễ. Tuy nhiên, một điều rõ ràng, nếu giá cả không phản ánh đúng thực tế, thị trường sẽ tự điều chỉnh bằng cách khắc nghiệt nhất là người tiêu dùng sẽ rời bỏ.

Và khi đó, bài toán không còn là “giữ giá hay giảm giá”, mà là giữ được khách hay không.