Vì sao một số loài chim có thể ‘nói’ tiếng người?

Từ tiếng hót líu lo đến lời chào “xin chào” dõng dạc, khả năng bắt chước giọng nói con người của một số loài chim là một ẩn số thú vị. Không chỉ là sự nhại lại vô hồn, đằng sau đó là một hệ thống sinh học phức tạp và những liên kết xã hội bất ngờ.

Lịch sử khoa học đã từng ghi nhận một chú vẹt nhỏ bé tên Puck nắm giữ kỷ lục Guinness thế giới với vốn từ vựng lên tới 1.728 từ trước khi qua đời vào năm 1994. Puck không chỉ lặp lại mà còn tự tạo ra các cụm từ riêng như “đó là tất cả những gì quan trọng”, thể hiện một khả năng nhận thức đáng kinh ngạc.

Vậy tại sao một số loài như vẹt, sáo có thể “nói liến thoắng” suốt 30 phút, trong khi những loài chim khác chỉ biết hót líu lo? Phó giáo sư Timothy Wright, chuyên gia về giao tiếp giọng nói ở vẹt tại Đại học Bang New Mexico (Mỹ), đã giúp giải mã bí ẩn này.

“Nói chuyện” theo cách của loài chim

Trước hết, cần định nghĩa lại thuật ngữ “nói chuyện”. Theo phó giáo sư Wright, hầu hết các loài chim đều có hệ thống giao tiếp bằng giọng nói riêng để truyền tải thông tin cho đồng loại, như “kẻ săn mồi đang đến” hoặc “hãy ghép đôi”. Tuy nhiên, khái niệm “nói chuyện như con người” mà chúng ta thường thấy thực chất là một dạng học hỏi và bắt chước (vocal learning).

Vẹt, chim sáo và các loài thuộc họ quạ là những “bậc thầy” bắt chước. Chúng sao chép âm thanh của các loài khác, bao gồm cả tiếng người, như một công cụ để sinh tồn và gắn kết xã hội.

Khả năng bắt chước thiên tài này được vận hành bởi hai ưu điểm sinh học cốt lõi là “Hệ thống âm thanh chuyên biệt trong não bộ” và “Cơ quan phát âm thanh quản (Syrinx)”.

Những loài chim này sở hữu một mạng lưới các nhân não đặc biệt, được gọi là “hệ thống âm thanh” (song system). Khu vực này chịu trách nhiệm học hỏi, ghi nhớ và điều khiển việc tạo ra các âm thanh phức tạp.

Ngoài ra, thay vì sử dụng thanh quản (larynx) nằm ở đầu khí quản như con người, chim sở hữu một cơ quan phát âm chuyên biệt gọi là thanh quản (syrinx), nằm sâu bên trong lồng ngực, nơi khí quản phân nhánh vào phổi. 

Thanh quản của chim hiệu quả hơn nhiều so với con người, sử dụng áp suất không khí trực tiếp để làm rung các màng âm, cho phép chúng tạo ra một dải âm thanh cực kỳ rộng và mô phỏng chính xác các âm tiết trong ngôn ngữ con người.

Câu hỏi quan trọng nhất là: Tại sao chúng lại bắt chước chúng ta? Câu trả lời nằm ở bản năng xã hội mạnh mẽ.

Hầu hết các loài vẹt sống theo chế độ một vợ một chồng và hình thành mối liên kết cặp đôi cực kỳ chặt chẽ suốt đời. Trong tự nhiên, chúng bắt chước tiếng kêu của bạn đời và các thành viên trong đàn để gắn kết và nhận diện lẫn nhau.

“Với những con vẹt bị nuôi nhốt, chúng không có đồng loại xung quanh, vì vậy chúng đã chuyển mối liên kết xã hội đó sang con người”, Wright giải thích. 

“Chúng đang cố gắng bắt chước cá thể mà chúng gắn bó nhất để hòa nhập vào ‘bầy’ của chúng”. Do đó, nếu những cụm từ như Chào buổi sáng là một phần trong vốn từ vựng hằng ngày của bạn, chúng cũng sẽ trở thành một phần trong vốn từ của con chim”.

Chim có thực sự hiểu những gì mình đang nói?

Đây là vấn đề gây tranh cãi. Phó giáo sư Wright tin rằng đối với hầu hết các loài chim, việc bắt chước một câu nói chỉ là một chuỗi âm thanh chứ không phải một câu hoàn chỉnh với đầy đủ ý nghĩa. 

Tuy nhiên, vẹt rất giỏi trong việc tạo ra sự liên kết giữa âm thanh và hành động. Chúng biết rằng tiếng chuông cửa sẽ khiến mọi người chạy ra, hay từ “cracker” (bánh quy giòn) sẽ giúp chúng có thức ăn.

Cũng có bằng chứng cho thấy một số loài chim có khả năng tư duy trừu tượng, như phân loại đồ vật theo màu sắc và hình dạng. 

Ngay cả chim hoang dã cũng thể hiện tư duy logic; ví dụ, chim sẻ mào sử dụng số lượng nốt “D” khác nhau trong tiếng kêu để báo hiệu mức độ đe dọa.

Việc “nói chuyện” của loài chim không chỉ đơn thuần là sự bắt chước máy móc, mà là một cửa sổ mở ra thế giới phức tạp của trí tuệ và cảm xúc động vật, nơi ngôn ngữ là cầu nối để chúng cố gắng thấu hiểu và hòa nhập với thế giới con người.