Vì sao nhiều nhà máy tại Việt Nam không tuyển thêm kỹ sư AI, đang ‘khát’ nhân sự ở vị trí nào?

Theo khảo sát do Hãng CEL Consulting thực hiện trong quý gần nhất với 136 doanh nghiệp sản xuất đang hoạt động tại Việt Nam, chuyển đổi số đang đi vào chiều sâu.

Doanh nghiệp đi sâu chuyển đổi số, con người giữ vai trò then chốt trong nhà máy

“Chuyển đổi số với chúng tôi không phải là làm một dự án lớn rồi xong, mà mỗi ngày chỉnh lại một chút trong cách vận hành, từ kế hoạch sản xuất đến theo dõi tồn kho và luồng cung ứng”, một quản lý nhà máy tham gia khảo sát chia sẻ.

Theo kết quả khảo sát, 64% doanh nghiệp cho biết đã áp dụng một số hình thức tự động hóa và 57% sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc các công cụ phân tích dự báo.

Đáng chú ý, công nghệ được triển khai rộng rãi nhất hiện nay không phải là robot hay các thiết bị cơ khí phức tạp. Thay vào đó, doanh nghiệp tập trung nhiều hơn vào các hệ thống phần mềm và dữ liệu.

Điều này cho thấy công nghệ hiện chủ yếu được sử dụng để kết nối thông tin và hỗ trợ ra quyết định, thay vì giao toàn bộ việc vận hành cho máy móc. Con người vẫn giữ vai trò đọc dữ liệu, đánh giá tình huống và đưa ra quyết định tại các khâu then chốt.

“Hệ thống có thể báo lỗi, gợi ý phương án, nhưng quyết định cuối cùng vẫn phải do con người đưa ra. Máy móc giúp nhìn nhanh hơn, còn chọn hướng đi thế nào thì vẫn là trách nhiệm của người vận hành”, đại diện một doanh nghiệp sản xuất cho biết.

Nhận định này cũng phù hợp với các phân tích gần đây của World Economic Forum về xu hướng sản xuất toàn cầu, nhấn mạnh vai trò bổ trợ của công nghệ đối với người lao động.

Không tuyển thêm “kỹ sư AI”, xuất hiện thêm “nghề” mới

Trong quá trình đưa công nghệ vào nhà máy, các doanh nghiệp thường gặp 3 khó khăn chính gồm: hạn chế về vốn đầu tư, hệ thống dữ liệu cũ và thiếu liên thông, thiếu kỹ năng số phù hợp.

Đáng chú ý, vấn đề kỹ năng không nằm ở việc thiếu nhân lực công nghệ cao, mà ở khả năng sử dụng hệ thống trong công việc hằng ngày. Công nhân gặp khó khi phải đọc và hiểu dữ liệu từ các nền tảng số, trong khi cấp quản lý thiếu sự tự tin khi phải ra quyết định dựa trên nhiều hệ thống cùng lúc. Hệ quả, không ít doanh nghiệp dù đã đầu tư công nghệ vẫn chưa khai thác được hết hiệu quả như kỳ vọng.

Khảo sát cũng cho thấy, dù công nghệ được triển khai ngày càng sâu, con người vẫn giữ vai trò trung tâm trong vận hành sản xuất. Có 71% doanh nghiệp cho biết con người trực tiếp nhập và theo dõi dữ liệu trên hệ thống, 50% xử lý sự cố dựa trên các cảnh báo, và 46% cho biết con người và hệ thống cùng tham gia vào quá trình ra quyết định.

Chỉ 11% doanh nghiệp chia sẻ rằng hệ thống có thể tự vận hành phần lớn công việc mà không cần sự can thiệp thường xuyên.

Thực tế này phản ánh rõ ràng trong các nhà máy tại Việt Nam, máy móc giúp tăng tốc và chuẩn hóa quy trình, nhưng trách nhiệm và phán đoán cuối cùng vẫn thuộc về con người.

Đáng chú ý, hơn một nửa doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết đã xuất hiện các vai trò mới, hoặc có sự thay đổi đáng kể trong các vị trí hiện có.

Những vai trò này thường không mang tên gọi “kỹ sư AI”, mà gắn với quản lý dữ liệu, hỗ trợ vận hành hệ thống, xử lý tình huống phát sinh và điều phối giữa các bộ phận thông qua nền tảng số. Đây là nhóm nhân sự giữ vai trò kết nối giữa dữ liệu, máy móc và các quyết định vận hành hằng ngày, một vị trí ngày càng quan trọng khi sản xuất đi sâu vào số hóa.

“Chúng tôi không tuyển thêm “kỹ sư AI”. Thứ cần nhất là người hiểu quy trình, đọc được dữ liệu và biết phối hợp giữa các bộ phận để xử lý vấn đề phát sinh”, một doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết.

Đây cũng là xu hướng phổ biến trong ngành sản xuất toàn cầu, khi công nghệ số và tự động hóa đang tạo ra các vai trò vận hành có năng suất cao hơn, đòi hỏi hiểu biết hệ thống và khả năng điều phối, thay vì chỉ thuần kỹ thuật.

Khi chuỗi cung ứng toàn cầu không còn đặt chi phí lên hàng đầu, lợi thế của sản xuất Việt Nam nằm ở cách con người sử dụng công nghệ, qua đó định hình tương lai việc làm.