Vì sao Việt Nam thua dễ Trung Quốc ở bán kết U23 châu Á 2026?

Trên hành trình lịch sử vào bán kết U23 châu Á 2026, Trung Quốc không chỉ dựa vào sự xuất sắc của thủ thành Li Hao. Thực tế, kết cấu phòng ngự 5-3-2 của họ rất chặt chẽ, kỷ luật, mức độ cơ động cao cùng khả năng tranh chấp bền bỉ của tuyến tiền vệ ba người. Vì vậy, bên trong một lối chơi đậm đặc tính thực dụng, Trung Quốc còn mang đến màu sắc của phong cách bóng đá Tây Ban Nha từ HLV Antonio Puche Vicente. Điều đó được thể hiện qua những mô hình phối hợp người thứ ba chạy chỗ đã được nhìn thấy trong bốn trận trước đó. Sắc thái ấy hạn chế, nhưng tồn tại, xét trong bối cảnh Trung Quốc ít có bóng để chơi với thời lượng kiểm soát bóng luôn dưới 49% và thường xuyên bị các đối thủ gây áp lực tầm cao, dẫn đến phải dùng đến bóng dài là chủ đạo.

Tuy vậy, trước Việt Nam, lần đầu tiên tại giải, thầy trò Antonio nắm thời lượng cầm bóng cao hơn (50,4% cả trận, nhưng nhiều thời điểm đạt 63%). Ngoài ra, trận bán kết vừa qua cũng là lần đầu tiên Trung Quốc có tỷ lệ chuyền bóng dài dưới 19% trên tổng số đường chuyền, cụ thể là 14,6%. So với những trận trước, tỷ lệ này của Trung Quốc lần lượt là: 20,9% trước Uzbekistan, 23% trước Thái Lan, 23,6% trước Australia và 19,6% trước Iraq.

Bên cạnh đó, hiệp một, thủ thành Li Hao của Trung Quốc chỉ thực hiện đúng ba đường chuyền và hai trong số này là bóng dài. Chỉ khi sang hiệp hai, số lần chuyền bóng và chuyền dài của anh mới tăng đáng kể, lên 10 đường và tất cả đều là chuyền dài. Đường chuyền đầu tiên của thủ môn 21 tuổi này là phút 49, và đường thứ hai là phút 61. Trước đường chuyền dài thứ hai ấy, Trung Quốc đã có bàn nâng tỷ số 2-0. Nghĩa là, sau khi có được kết quả cảm thấy an toàn, xu hướng chơi bóng dài thay vì trao quyền triển khai bóng ngắn cho các trung vệ mới trở lại với cầu thủ sinh năm 2004.

Những thông số này cho thấy, khi gặp Việt Nam, Trung Quốc đã thoải mái chơi bóng ngắn hơn, và đó chỉ là sự đột biến về thống kê, khi họ được đặt vào một thế trận cho phép bản thân được phát huy khả năng ấy – vốn ít có đất diễn ở bốn trận trước. Điều này được HLV Antonio nhấn mạnh sau trận. “Kế hoạch là giữ bóng càng lâu càng tốt, các cầu thủ của tôi đã chơi bằng chuyên môn, và đội hình của tôi có những cầu thủ rất giỏi”, nhà cầm quân Tây Ban Nha nói, dù đã thay tới 6 vị trí trong đội hình xuất phát.

Thầy trò Kim Sang-sik thường chơi với sơ đồ 5-4-1 khi không bóng, với khối phòng ngự tầm trung – thấp. Việt Nam từ đầu giải ít tiếp cận bằng việc tổ chức gây áp lực tầm cao, chỉ trừ một số trường hợp đối thủ luân chuyển bóng về sâu trên một phần ba sân nhà. Các cầu thủ áo đỏ chỉ thực sự kích hoạt việc di chuyển gây áp lực ở phạm vi một phần ba giữa sân, thông qua những tình huống dâng lên của hai tiền đạo cánh để hợp cùng mũi nhọn cao nhất.

Trong khi đó, Trung Quốc cũng từ đầu giải chơi với cấu trúc 5-3-2 khi không bóng, chuyển thành 3-4-3 lúc có bóng, với biên thủ phải (wingback phải) dâng lên cao chơi như một tiền đạo cánh để hợp cùng hai tiền đạo cao nhất. Nhưng, trước Việt Nam, tuy vẫn là 3-4-3 khi triển khai tấn công, Trung Quốc điều chỉnh bằng việc một tiền đạo chơi lùi về, trong khi cả hai biên thủ ở hai cánh đều đẩy cao.

Trong chiến thuật bóng đá, có một khái niệm mang tên “chiếc chăn hẹp”, phản ánh sự không vẹn toàn của hai xu hướng phòng ngự: phòng ngự lùi sâu và gây áp lực tầm cao. Nếu chọn phòng ngự lùi sâu, quân số luôn được đảm bảo để đông hơn đối thủ ở phần sân nhà, nhưng phải đánh đổi bằng việc trao quyền kiểm soát và triển khai bóng thoải mái cho đối thủ.

Ngược lại, chọn gây áp lực tầm cao, nhất là tổ chức kèm người một-một, khiến đối thủ luôn đứng trước nguy cơ mất bóng trên phần sân của họ, nhưng đánh đổi bằng việc các tuyến bên dưới có thể rơi vào thế quân số ngang bằng hoặc thua thiệt, tức đứng trước nguy cơ nhận đòn phản công nguy hiểm.

Đó là thế lưỡng nan mà bất kỳ đội bóng nào cũng phải trải qua và đưa ra lựa chọn dựa trên phong cách theo đuổi, khi không có phương pháp nào là hoàn hảo. Và thầy trò ông Kim cũng rơi vào trạng thái đó.

Bộ ba trung vệ của Trung Quốc từ đầu VCK U23 châu Á 2026 cho thấy họ là những người quan trọng nhất trong khâu làm bóng của tập thể này. Dù chủ yếu chuyền dài ở bốn trận trước, nhưng khi có thể, những cầu thủ này luôn tìm cách chơi ngắn, tìm cách đá qua lại lẫn nhau và chậm rãi tìm điểm kết nối ở tuyến trên.

Khi các trung vệ của Trung Quốc có bóng ở một phần ba giữa sân, các tiền đạo cánh của Việt Nam đứng trước hai sự lựa chọn: gây áp lực lên các trung vệ này, hoặc duy trì cự ly trong cấu trúc phòng ngự 5-4-1.

Ở trạng thái không dâng lên, tức vẫn giữ vị trí để hợp cùng bộ đôi tiền vệ trung tâm Thái Sơn – Xuân Bắc, tuyến giữa của Việt Nam bấy giờ sẽ có quân số bốn người, duy trì thế cân bằng với nhóm tứ giác bốn người cũng ở tuyến này của đối thủ (gồm ba tiền vệ và một tiền đạo lùi).

Nhưng một khi bắt đầu có hành động dâng lên pressing các trung vệ, tuyến giữa của Việt Nam sẽ rơi vào thế quân số thua thiệt là 2 đấu 4. Việc chọn thời điểm dâng lên gây áp lực cũng như cách thức di chuyển theo quỹ đạo nào để be, chặn góc chuyền của các trung vệ cho các tiền vệ Trung Quốc, đóng vai trò quan trọng. Và đó là thế khó của các cầu thủ áo đỏ.

Sự lưỡng lự giữa việc nên giữ vị trí hay dâng lên của các tiền đạo cánh Việt Nam trao cơ hội cho các trung vệ Trung Quốc phối hợp với hàng tiền vệ. Khoảng trống sau lưng hai nách của các tiền đạo cánh Việt Nam là nơi những tiền vệ đối thủ thường xuyên chủ động di chuyển vào để mở góc chuyền cho các trung vệ đồng đội.

Tại sao Việt Nam không thể theo kèm luôn cả những tiền vệ Trung Quốc, không cho họ có cơ hội nhận bóng, từ đó cho phép các tiền đạo cánh mặc sức dâng lên pressing các trung vệ đối thủ?

Xét về cự ly trong không gian, hai biên thủ của Việt Nam bị neo giữ bởi hai cầu thủ dâng cao ôm biên của đối thủ. Bấy giờ, nếu các trung vệ lệch của ông Kim dâng lên theo kèm sẽ phải đánh đổi bằng việc di chuyển nhiều bước và để lại khoảng trống sau lưng cho tiền đạo mũi nhọn cùng tiền đạo lùi của đối thủ khai thác đâm sâu.

Trong khi đó, nếu cặp tiền vệ của chúng ta giữ trọng trách ấy, trung lộ sẽ hở và cho phép tiền đạo lùi cùng tiền vệ trung tâm của đối thủ khai thác. Đó là bài toán đánh đổi trong nguyên tắc “chiếc chăn hẹp”.

Hệ quả, phần lớn quãng thời gian hiệp một và đầu hiệp hai, các tiền vệ chơi ở nách trung lộ của Trung Quốc thường xuyên được tự do để di chuyển mở góc nhận chuyền từ các trung vệ lệch. Nổi bật là tiền vệ trái số 21 Bao Shengxin của họ, khi nhận chuyền tiến công từ trung vệ lệch trái Liu Haofan.

Phân tích từ dữ liệu của Liên đoàn bóng đá châu Á (AFC), Liu Haofan cả trận đã chuyền bóng tiến công cho Bao Shengxin 11 lần, tất cả đều là những đường chuyền chéo. Nhóm phối hợp này dẫn đầu Trung Quốc về số đường chuyền, chỉ xếp sau các nhóm phối hợp giữa chính các trung vệ của họ với nhau.

Trong khi đó, ba nhóm chuyền bóng nhiều nhất của Việt Nam là Lý Đức cho Minh Phúc (17 lần), Nhật Minh cho Văn Khang (12 lần) và Hiểu Minh cho Nhật Minh (11 lần). Tất cả đều là những vị trí thuộc hàng thủ 5 người.

Không chỉ Bao Shengxin, biên thủ trái Hu Hetao của Trung Quốc cũng thường xuyên có những pha hoán đổi vị trí với đồng đội cùng cánh, từ đó được nhận chuyền chéo từ trung vệ Liu Haofan thường xuyên, tổng cộng là 7 lần. Đường nét triển khai tấn công qua nhóm cánh trái của thầy trò Antonio vì thế đậm nét hơn cả.

Trước cấu trúc phòng ngự 5-4-1 lưỡng lự đó của Việt Nam, đối thủ được dịp phát huy mô hình phối hợp người thứ ba đã được nhìn thấy từ đầu giải, và là sản phẩm từ dấu ấn của HLV Antonio.

Cách thức phối hợp này không chỉ đến từ việc khai thác được khoảng trống hở ra khi tiền đạo cánh Việt Nam dâng lên gây áp lực, mà còn cả sự chấp nhận mạo hiểm của các trung vệ đối thủ khi chuyền xuyên tuyến, tạo ra những tình huống đập nhả tấn công thẳng trung lộ với tiền đạo lùi, tiền đạo mũi nhọn và một tiền vệ khác.

Trung Quốc cũng tổ chức được vài tình huống phối hợp theo mô hình này ở nhóm cánh trái. Với Việt Nam, chúng ta cũng từng có những mảng miếng như vậy, không chỉ ở giải đấu tại Arab Saudi, mà cả ở SEA Games 33. Tuy nhiên, tại bán kết vừa qua, những đường nét ấy là hạn chế.

Cả trận, dựa trên phân tích thống kê từ trang chủ AFC, Trung Quốc tổ chức tấn công qua trung lộ 37,5%, so với cánh phải 29,3% và cánh trái 33,2%. Trong khi các thông số tương tự của Việt Nam là 15,4% trung lộ, 42,3% cánh trái và 42,3% cánh phải.

Trong phần lớn thời gian hiệp một, Việt Nam thường triển khai tấn công nhiều với định hướng tấn công trực diện ra sau lưng hàng thủ đối phương, bằng những đường chuyền dài vượt tuyến, song tất cả đều không thể phát huy, khi hàng hậu vệ Trung Quốc nhanh và khỏe, cũng như luôn cảnh giác đề phòng. Định hướng này cũng không cho phép thầy trò HLV Kim có được nhiều giai đoạn kiểm soát bóng lâu, khi bóng dễ dàng được trao lại cho đối thủ.

Chỉ khi Đình Bắc vào sân từ đầu hiệp hai, kết hợp với một số thay đổi nhân sự khác trong hiệp đấu này, định hướng tìm cách chơi ngắn, phối hợp nhóm của các cầu thủ áo đỏ mới quay trở lại. Nhưng Việt Nam đều vấp phải kết cấu phòng ngự kỷ luật cùng khả năng tranh chấp tay đôi quyết liệt từ đối thủ.

Mức độ thể chất và sự tập trung trong phòng ngự, tranh chấp của Trung Quốc được phản ánh qua việc cả trận, họ đoán bắt ý đồ để cắt bóng thành công 17 lần, cao nhất từ đầu giải. Chỉ trước Australia ở vòng bảng là thầy trò ông Antonio cắt được 13 lần, các trận còn lại đều dưới 10 lần.

Sang đầu hiệp hai, Trung Quốc vẫn tiếp tục duy trì phong cách chơi như hiệp một. Những miếng phối hợp người thứ ba được duy trì. Đỉnh điểm là bàn thắng nâng tỷ số 2-0 ở phút 52, xuất phát từ chính miếng bài này, diễn ra ở nách trái trung lộ.

Trung Quốc đã vượt qua Việt Nam không nhờ may mắn hay đơn thuần là sự chặt chẽ, bền bỉ của cấu trúc phòng ngự. Họ phát huy được những kỹ năng vốn dĩ sở hữu trong lối chơi của mình dưới thời HLV Antonio, và được dịp phát huy trước thầy trò ông Kim. Một thất bại trở thành bài học bổ ích cho Việt Nam, khi trước mắt vẫn còn trận tranh giải ba trước Hàn Quốc.

Hoàng Thông