Vỉa hè, hàng rong và sinh kế

TP HCM cần phân loại đối tượng, số hóa bằng “thẻ bán hàng” và xây dựng lộ trình chuyển đổi nghề nghiệp để hàng rong từng bước đóng góp tích cực vào kinh tế đô thị.

Tranh cãi dai dẳng

Trong nhiều năm qua, hàng rong tại TP HCM là vấn đề gây tranh cãi dai dẳng khi các chiến dịch lập lại trật tự vỉa hè định kỳ chỉ mang lại hiệu quả ngắn hạn. Việc hàng rong liên tục tái xuất cho thấy đây không phải hiện tượng nhất thời, mà là vấn đề cấu trúc gắn liền với quá trình đô thị hóa và cách tổ chức không gian. Nếu chỉ tiếp cận thuần túy từ góc độ trật tự, chính sách sẽ rơi vào vòng luẩn quẩn; ngược lại, nếu đặt hàng rong trong khung kinh tế vỉa hè, giải pháp quản lý sẽ căn cơ hơn.

Thực tế, hàng rong là biểu hiện điển hình của kinh tế phi chính thức, vận hành theo quy luật cung – cầu tại những nơi có nhu cầu tiêu dùng lớn. Hoạt động này vừa tạo sinh kế cho lao động yếu thế vừa cung ứng dịch vụ giá rẻ mà hệ thống bán lẻ chính thức khó thay thế. Tuy nhiên, do nằm ngoài khuôn khổ quản lý, nó cũng kéo theo rủi ro về an toàn giao thông, vệ sinh môi trường và thực phẩm. Sự đan xen giữa tính tất yếu về sinh kế và thách thức quản lý khiến các biện pháp hành chính đơn tuyến khó đạt hiệu quả bền vững.

Căn nguyên của hiện tượng này nằm ở sự lệch pha trong phân bổ cơ hội sinh kế. Trong khi thị trường lao động thiếu công việc ổn định cho nhóm lao động nhập cư, lớn tuổi hoặc ít kỹ năng thì chi phí sinh hoạt đô thị lại tăng nhanh hơn thu nhập. Đồng thời, giá thuê mặt bằng ngày càng đắt đỏ khiến những người buôn bán nhỏ lẻ không thể tiếp cận không gian hợp pháp. Trong cấu trúc đó, vỉa hè trở thành không gian kinh tế cuối cùng mà người nghèo có thể tiếp cận. Do đó, bán hàng rong là phản ứng kinh tế hợp lý trước sự thiếu hụt lựa chọn sinh kế thay vì chỉ là hành vi vi phạm chủ quan. Nếu chính sách chỉ tập trung dẹp bỏ mà không tạo ra phương án thay thế về việc làm và an sinh, chi phí xã hội sẽ gia tăng và hiệu quả quản lý đô thị dài hạn sẽ bị suy giảm.

Một tầng sinh kế đô thị

Kinh nghiệm các nước cho thấy không quốc gia nào giải quyết hàng rong bằng cách xóa bỏ triệt để. Thái Lan quản lý linh hoạt theo không gian và thời gian. Trung Quốc chính thức hóa “kinh tế quầy hàng” như công cụ tạo việc làm. Indonesia ưu tiên tái định cư mềm vào các khu bán hàng chi phí thấp. Trong khi Hàn Quốc và Đài Loan (Trung Quốc) hợp thức hóa có điều kiện, chuẩn hóa vệ sinh và gắn quản lý hàng rong với an sinh xã hội, chợ đêm và du lịch. Điểm chung là thừa nhận, phân loại, tổ chức lại và quản lý có điều kiện, thay cho cưỡng chế đơn thuần.

Từ đó cho thấy điều kiện tiên quyết là thay đổi tư duy chính sách. Bán hàng rong cần được thừa nhận như một bộ phận của kinh tế đô thị ở tầng sinh kế thấp, không phải hiện tượng cần xóa bỏ. Mục tiêu quản lý là giảm xung đột không gian, bảo đảm an toàn, nâng chất lượng sinh kế và đưa hoạt động này vào khuôn khổ quản lý. Cách tiếp cận này đòi hỏi phân biệt thay vì đánh đồng giữa các nhóm người bán, các không gian và khung thời gian với ngưỡng chịu tải khác nhau làm điểm xuất phát cho một khung giải pháp khả thi, bền vững và nhân văn.

Một chính sách khả thi phải dựa trên phân loại rõ ràng thay vì đánh đồng và áp dụng đồng loạt. Xét theo sinh kế, cần phân biệt 3 nhóm: Nhóm mưu sinh thuần túy, nhóm bán hàng bán chuyên có khả năng nâng cấp và nhóm lợi dụng hàng rong để chiếm dụng không gian, gây mất trật tự.

Chính sách chỉ nên bảo vệ và hỗ trợ 2 nhóm đầu như đối tượng sinh kế, đồng thời xử lý nghiêm nhóm thứ 3 bằng công cụ pháp luật, tách bạch rõ sinh kế với vi phạm. Xét theo không gian và thời gian, các khu vực và khung giờ khác nhau có ngưỡng chịu tải và mức độ rủi ro khác nhau. Vì vậy, trong nhiều trường hợp, không cần cấm tuyệt đối theo không gian mà quản lý theo thời gian, mật độ và điều kiện hoạt động sẽ hiệu quả và ít xung đột hơn.

“Thẻ bán hàng rong đô thị” gắn mã QR

Trên cơ sở phân loại rõ ràng, trọng tâm của giải pháp là quy hoạch các không gian bán hàng hợp pháp quy mô nhỏ như một cấu phần của kinh tế vỉa hè. Mỗi phường/xã cần xác định các tuyến, khu vực và khung giờ được phép bán hàng rong có điều kiện, gắn với vỉa hè đủ rộng, ít xung đột giao thông và có nhu cầu tiêu dùng thực. Việc chuyển sang cơ chế đăng ký, phân bổ và kiểm soát có điều kiện giúp giảm chi phí xã hội và xung đột trong quản lý. Đi kèm là chuẩn hóa tối thiểu về phương tiện, vệ sinh môi trường và an toàn thực phẩm, đủ để quản lý mà không làm triệt tiêu sinh kế.

Công cụ quản lý cốt lõi là giấy phép linh hoạt, chi phí thấp và có điều kiện, dưới dạng “thẻ bán hàng rong đô thị” gắn mã QR. Người bán được hoạt động hợp pháp trong khu vực và khung giờ quy định. Các vi phạm lặp lại sẽ dẫn đến thu hồi quyền này. Cách tiếp cận này tạo động lực tuân thủ và nâng cao hiệu quả quản lý so với mô hình cưỡng chế thuần túy.

Quan trọng hơn, bán hàng rong cần được đặt trong lộ trình chuyển đổi sinh kế, không phải trạng thái kéo dài. Các chính sách đào tạo nghề ngắn hạn, việc làm bán thời gian, kết nối với chợ dân sinh, chợ đêm và các không gian bán lẻ giá rẻ, cùng với hỗ trợ có điều kiện như tín dụng vi mô, thiết bị ban đầu và bảo hiểm y tế tự nguyện… sẽ mở ra cơ hội nâng cấp sinh kế. Khi có lựa chọn ổn định hơn, áp lực chiếm dụng vỉa hè sẽ giảm một cách tự nhiên.

Ở cấp quản lý, cần chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu, thông qua bản đồ số hàng rong cấp phường/xã và các công cụ theo dõi, nhắc nhở, ghi nhận vi phạm. Minh bạch thông tin và truyền thông nhất quán, không dung túng vi phạm nhưng không triệt sinh kế, sẽ giúp tạo sự đồng thuận xã hội và đưa hoạt động bán hàng rong từng bước vào nền kinh tế chính thức.