Xung đột lan rộng nguy hiểm, Trung Đông đứng trước nhiều ẩn số

Tình hình chiến sự Trung Đông vẫn tiếp tục leo thang và chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Nhìn xa hơn về cục diện khu vực, giới quan sát nhận định rằng mối quan hệ giữa các bên ở Trung Đông khi tiếng súng lắng xuống vẫn là một biến số khó lường.

Tình hình vẫn rất nóng

Theo đài CNN, ngày 6-3, Israel tuyên bố đã bắt đầu một “làn sóng tấn công quy mô lớn” nhằm vào các cơ sở hạ tầng trọng yếu của chính quyền tại Tehran. Truyền thông Iran đồng loạt ghi nhận nhiều vụ nổ kinh hoàng cùng tiếng động cơ máy bay phản lực gầm rú khắp thủ đô.

Động thái khốc liệt này diễn ra ngay sau khi Iran tiến hành một cuộc tấn công phối hợp bằng máy bay không người lái (UAV) và tên lửa nhắm thẳng vào lãnh thổ Israel trong đêm 5-3.

Cùng thời điểm, chảo lửa Trung Đông tiếp tục sục sôi ở mặt trận Lebanon. Nhóm vũ trang Hezbollah đã phát đi cảnh báo yêu cầu người dân Israel sơ tán khỏi các thị trấn giáp biên giới. Ngay sau đó, quân đội Israel thông báo bắt đầu nhắm vào các cơ sở hạ tầng của Hezbollah, khiến khu vực phía nam thủ đô Beirut rung chuyển bởi hàng loạt vụ nổ kéo dài từ chập tối đến rạng sáng.

Căng thẳng vẫn leo thang khi nhiều quốc gia Ả Rập tiếp tục ghi nhận các vụ xâm nhập không phận. Cùng ngày, Bộ Quốc phòng Saudi Arabia xác nhận hệ thống phòng không nước này đã đánh chặn 3 UAV ở phía đông thủ đô Riyadh và 3 tên lửa đạn đạo hướng vào một căn cứ phía nam.

Tại Bahrain, Bộ Nội vụ cho biết một khách sạn và hai tòa nhà dân cư ở thủ đô Manama bị trúng đòn tấn công gây hỏa hoạn, ngọn lửa sau đó đã được dập tắt. Trong khi đó, Bộ Quốc phòng Qatar khẳng định “đã đánh chặn thành công” một đợt tấn công bằng UAV nhằm vào Al-Udeid – căn cứ quân sự lớn nhất của Mỹ tại Trung Đông.

Lưới phòng không của Kuwait và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) cũng phải khẩn cấp kích hoạt. Quân đội Kuwait thông báo đang nỗ lực đánh chặn “các cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV thù địch”, trong khi Bộ Quốc phòng UAE tuyên bố đã phản ứng trước “các mối đe dọa tên lửa và UAV bay tới từ Iran”.

Sắp tới thế nào?

Theo tờ The New Arab, Mỹ, Israel cùng một số đồng minh phương Tây dường như đang thống nhất theo đuổi mục tiêu làm suy yếu Iran.

Tiến sĩ Nader Hashemi, Giám đốc Trung tâm Prince Alwaleed bin Talal về Hiểu biết Hồi giáo – Cơ Đốc giáo (Đại học Georgetown, Mỹ), nhận định: “Hiện nay, mục tiêu là tìm cách làm suy yếu Cộng hòa Hồi giáo vào thời điểm nước này đang ở thế yếu nhất”.

Vị chuyên gia phân tích thêm rằng tại Washington và các thủ đô phương Tây tồn tại quan điểm coi việc đánh bại Iran sẽ mang lại lợi ích ròng cho chiến lược khu vực. “Với kỳ vọng rằng nếu Iran bị đánh bại trong một chiến dịch quân sự thì sau đó lợi ích và các đồng minh của phương Tây sẽ an toàn hơn, những thỏa thuận như Hiệp định Abraham sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để thúc đẩy” – ông Hashemi nói.

Trong khi mục tiêu của chính phủ Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu thúc đẩy thay đổi quyền lực tại Iran thể hiện khá rõ ràng, thì tính toán của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump lại khó đoán định hơn. Một mặt, ông Trump công khai nói về sự sụp đổ của Tehran, mặt khác, ông vẫn phát tín hiệu để ngỏ cánh cửa đàm phán.

Điển hình, hôm 5-3, ông Trump nói rằng Iran đã liên hệ Washington nhằm tìm thỏa thuận chấm dứt xung đột, song ông đáp lại rằng “đã muộn rồi”. Hơn thế, nhà lãnh đạo Mỹ còn muốn “phải được tham gia vào việc bổ nhiệm” người đứng đầu tiếp theo của Iran. Ông Trump thẳng thừng bác bỏ khả năng ông Mojtaba Khamenei kế nhiệm người cha quá cố là Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei, tuyên bố không chấp nhận một người kế nhiệm tiếp tục các chính sách cũ.

Về Iran, theo tờ Foreign Affairs, Tehran dường như muốn khiến vùng Vịnh (vốn là các đối tác của Mỹ) phải trả giá khi tung đòn vào các nước này những ngày qua, qua đó gây sức ép buộc Washington chấm dứt chiến tranh.

Tuy nhiên, đây là một canh bạc đầy rủi ro: nó có thể chỉ càng làm sâu sắc thêm sự ngờ vực và ác cảm mà nhiều quốc gia Ả Rập dành cho Iran sau nhiều năm Tehran can dự vào khu vực thông qua các lực lượng ủy nhiệm, đồng thời có nguy cơ làm chậm lại tiến trình hòa dịu gần đây giữa Iran với Saudi Arabia và UAE.

Với các mối liên kết kinh tế chặt chẽ và vị trí địa lý cận kề, các quốc gia vùng Vịnh vẫn sẽ cần duy trì một dạng quan hệ nào đó với Iran sau khi cuộc chiến kết thúc.

Sự bất mãn của các nước vùng Vịnh đối với Tehran cũng không đồng nghĩa với việc Mỹ sẽ được hưởng lợi. Mặc dù các nước vùng Vịnh gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc dựa vào các bảo đảm an ninh từ Mỹ, xung đột lần này đã phơi bày rủi ro khi cho phép quân đội Mỹ đồn trú: điều đó khiến họ trở thành mục tiêu trong thế đối đầu Mỹ/Israel-Iran.

Các căn cứ Mỹ vốn được thiết lập để bảo vệ các nước vùng Vịnh trước các mối đe dọa từ bên ngoài, chứ không phải để kéo họ vào vòng nguy hiểm. Nếu những quốc gia này cho rằng Washington không bảo vệ họ đủ hiệu quả trước các đòn tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran, hoặc đặt nhu cầu phòng thủ của Israel lên trên lợi ích của họ, thì tâm lý bất mãn đối với Mỹ có thể gia tăng.

Dự báo về cục diện khu vực, Tiến sĩ Hashemi nhận định: “Tôi cho rằng sau cuộc chiến này sẽ xuất hiện một trật tự hoàn toàn mới, và sẽ có yêu cầu về trách nhiệm giải trình. Ở đây, tôi giả định rằng Iran giành phần thắng và tồn tại, và tôi nghĩ các nước Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) sẽ phải xác định lại mối quan hệ mới của họ với Iran sẽ ra sao, đồng thời Iran cũng sẽ làm điều tương tự. Suy cho cùng, họ buộc phải cùng tồn tại theo một cách nào đó vì họ là láng giềng”.

Không có “viên đạn bạc” nào có thể lập tức mang lại một Trung Đông ổn định hơn. Ở thời điểm hiện nay, theo Foreign Affairs, đặt mục tiêu cao hơn việc “kiểm soát thiệt hại” là điều thiếu thực tế. Đáng tiếc là dù các cuộc thăm dò cho thấy đa số người Mỹ phản đối cuộc chiến, vẫn có quá nhiều lãnh đạo tại Washington nuôi những kỳ vọng về việc tái định hình Trung Đông bằng sức mạnh của Mỹ.

“Thay vì mở ra một Trung Đông mới, cuộc chiến này nhiều khả năng chỉ kéo dài sự tồn tại của trật tự cũ, bất kể Iran có thay đổi hay không. Đã đến lúc phải chấm dứt nó” – bà Dalia Dassa Kaye, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm Quan hệ Quốc tế Burkle thuộc ĐH California (Mỹ), nhận định.