Xung đột Nga – Ukraine sang năm thứ 5: 10m đến thỏa hòa bình vẫn xa vời

Đàm phán 3 bên Mỹ, Nga, Ukraine tại UAE hôm 23/1 (Ảnh: Reuters).

Những điểm nghẽn có thể làm đổ vỡ thỏa thuận

Cách đây tròn 4 năm, vào rạng sáng ngày 24/2/2022, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã ra lệnh triển khai “chiến dịch quân sự đặc biệt” tại Ukraine với tuyên bố nhằm “phi quân sự hóa, phi phát xít hóa” quốc gia láng giềng.

Cuộc xung đột mở rộng và leo thang vượt xa mọi dự đoán của các bên, kể cả Nga, trở thành cuộc chiến nghiêm trọng nhất ở châu Âu kể từ Thế chiến II. Nga hiện kiểm soát gần 20% lãnh thổ Ukraine, song có lẽ tổn thất cũng không ít về nhân lực, khí tài. 

Bốn năm sau, khi các bên dường như đều đã kiệt sức bởi mức độ tiêu hao của cuộc chiến, bóng dáng của một thỏa thuận hòa bình vẫn khá mơ hồ, mong manh bất chấp các cuộc đàm phán.

Nga, Mỹ và Ukraine đều cho rằng một thỏa thuận chấm dứt cuộc xung đột kéo dài 4 năm qua đang đến “rất gần” hay “chỉ còn cách 10m nữa” như Đặc phái viên Mỹ Keith Kellogg từng nói.

Tuy nhiên, đã hơn một năm kể từ khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhậm chức nhiệm kỳ hai và tuyên bố có thể giải quyết xung đột Nga – Ukraine trong vòng 24 giờ, cuộc xung đột vẫn chưa có hồi kết.

Sau hàng loạt cuộc đàm phán, tham vấn cả song phương và 3 bên, Tổng thống Trump thừa nhận vẫn còn “1-2 vấn đề rất gai góc, rất khó khăn”.

Hai trong số những vấn đề hóc búa nhất liên quan đến lãnh thổ và số phận của nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu Zaporizhia ở miền Nam Ukraine đang do Nga kiểm soát.

Giới phân tích nhận định, chỉ cần một trong những điểm nghẽn này không thông cũng có thể làm đổ vỡ thỏa thuận.

Sau các cuộc đàm phán, Nga tuyên bố vẫn giữ nguyên lập trường về việc yêu cầu Ukraine phải nhượng lại quyền kiểm soát toàn bộ vùng Donbass ở miền Đông.

Lực lượng Nga hiện kiểm soát hầu hết vùng Lugansk, nhưng chỉ kiểm soát gần 80% tỉnh Donetsk thuộc Donbass. Tuy vậy, Nga muốn toàn bộ khu vực này, bao gồm cả các thành phố còn lại trong “vành đai pháo đài” như Sloviansk và Kramatorsk.

Cho đến nay, Ukraine phản đối một nhượng bộ như vậy. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky tuyên bố: “Chúng tôi không thể đơn giản rút lui, điều đó trái với luật pháp của chúng tôi. Không chỉ là luật pháp. Người dân sống ở đó, khoảng 300.000 người…, chúng tôi không thể mất họ”.

Ông đề xuất quân đội Ukraine sẽ rút khỏi khu vực để lập ra một vùng phi quân sự hoặc khu kinh tế tự do do Ukraine quản lý, với điều kiện quân đội Nga cũng rút lui một khoảng cách tương đương. Đường tiếp xúc hiện tại sau đó sẽ do lực lượng quốc tế giám sát.

Đề xuất của ông Zelensky cũng đòi hỏi quân đội Nga rút khỏi các khu vực khác của Ukraine nơi họ hiện diện hạn chế, bao gồm các vùng Kharkov và Sumy ở phía bắc, Dnipropetrovsk ở phía đông và Mykolaiv ở phía nam.

Tuy nhiên, trong bối cảnh Nga tiếp tục chiếm ưu thế trên trường, việc chấp nhận một đề xuất như vậy rất khó xảy ra và kết quả các cuộc đàm phán đã cho thấy rõ điều đó.

Một điểm nghẽn khác đối với hòa đàm Nga – Ukraine là vấn đề nhà máy điện hạt nhân Zaporizhia.

Kể từ khi xung đột nổ ra vào tháng 2/2022, vẫn chưa có cuộc gặp trực tiếp nào giữa Tổng thống Nga Putin và Tổng thống Ukraine Zelensky (Ảnh: Getty).

Kể từ tháng 3/2022, Nga đã kiểm soát nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu này tại Enerhodar, nằm bên bờ sông Dnipro. Hiện 6 lò phản ứng của nhà máy không sản xuất điện, tất cả đều đã ở trạng thái “dừng lạnh” và nguồn điện bên ngoài do Ukraine cung cấp đang duy trì hoạt động tối thiểu của nhà máy để ngăn chặn nguy cơ tan chảy lõi.

Để nhà máy hoạt động trở lại, cần khoản đầu tư lớn, một phần nhằm tái thiết đập thủy điện Kakhovka cung cấp nước làm mát cho nhà máy.

Ukraine cho rằng khu vực này cũng nên được phi quân sự hóa và chuyển thành một khu kinh tế tự do.

Washington đề xuất để Mỹ quản lý nhà máy như một liên doanh chung với Nga và Ukraine. Kiev cho rằng điều này là không thực tế, và thay vào đó đề xuất Mỹ và Ukraine cùng quản lý theo tỷ lệ 50-50, Washington sẽ quyết định phân bổ một nửa lượng điện sản xuất, ngụ ý là cung cấp cho Nga.

Vấn đề là Moscow sẽ không từ bỏ quyền kiểm soát nhà máy. Người đứng đầu tập đoàn hạt nhân Rosatom của Nga, Alexei Likachev, nhấn mạnh chỉ Nga mới có thể vận hành nhà máy và đảm bảo an toàn cho nó. Ông cũng để ngỏ khả năng Ukraine có thể sử dụng điện do nhà máy sản xuất trong khuôn khổ hợp tác quốc tế.

Thỏa hiệp về vấn đề này không phải là bất khả thi, nhưng sẽ đòi hỏi một mức độ tin cậy giữa 2 quốc gia láng giềng – điều hiện gần như không tồn tại.

Một vấn đề khác là Kiev đã yêu cầu Mỹ và các nhà lãnh đạo châu Âu đưa ra các bảo đảm an ninh nhằm đảm bảo một phản ứng kiểu phòng thủ tập thể của NATO trong trường hợp Nga tiếp tục tấn công. Ukraine cũng muốn duy trì một lực lượng quân đội khoảng 800.000 người.

Dù Mỹ và châu Âu có khả năng đồng ý về các bảo đảm an ninh, Nga nhiều lần khẳng định sẽ không chấp nhận việc quân đội châu Âu hiện diện trên lãnh thổ Ukraine.

Nga cũng bác bỏ nỗ lực gia nhập NATO của Ukraine. Điều này có thể không phải là điểm nghẽn quá lớn vì chưa có khả năng điều đó xảy ra trong thời gian tới, nhưng nó đã được ghi trong hiến pháp Ukraine, nên việc đạt được đồng thuận sẽ rất khó khăn.

Tư cách thành viên Liên minh châu Âu cũng là một vấn đề tiềm tàng, có lẽ ít gây lo ngại hơn cho Nga so với các quốc gia đang xếp hàng trước Ukraine để gia nhập EU. Ít người tin rằng điều này sẽ diễn ra sớm.

Điều gì xảy ra tiếp theo?

Binh sĩ Ukraine khai hỏa (Ảnh: Reuters).

Trong bối cảnh các sức ép trong nước và quốc tế ngày càng gia tăng, cả Nga và Ukraine đều đang tìm cách kết thúc cuộc chiến theo những điều khoản có lợi nhất cho mình, thay vì kéo dài thêm nhiều năm nữa.

“Hai bên đều hiểu rằng việc kéo dài cuộc chiến tranh toàn diện quá lâu sẽ tiềm ẩn nguy cơ gây mất ổn định và cản trở sự phát triển của họ trong nhiều năm tới”, ông Oleg Ignatov, chuyên gia phân tích cấp cao về Nga tại Crisis Group, bình luận.

Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, theo ông, “2 bên đều tin rằng việc tiếp tục xung đột có thể cải thiện vị thế đàm phán của họ trong năm 2026”.

“Do đó, cuộc chiến tranh toàn diện sẽ tiếp diễn sang năm thứ năm, với những bước tiến lãnh thổ hạn chế, thương vong cao, và các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái tiếp tục diễn ra trên khắp Ukraine cũng như nhằm vào các mục tiêu trọng yếu ở Nga”, bà Olga Oliker, Giám đốc Chương trình châu Âu và Trung Á tại Crisis Group, nhận định.

Bà Oliker nhấn mạnh, mặc dù có những lựa chọn khác ngoài việc tiếp tục xung đột toàn diện, “cuộc chiến ở Ukraine khó có khả năng kết thúc bằng một nền hòa bình bền vững trong năm nay”.

Một khả năng là chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump sẽ gây sức ép buộc Kiev chấp nhận hầu hết, nếu không muốn nói là toàn bộ, các điều khoản của Nga, tương đương với một sự đầu hàng trên thực tế”.

Điều này nhiều khả năng sẽ dẫn đến một tình hình căng thẳng, làm gia tăng bất ổn ở Ukraine và gây lo ngại tại những nơi khác ở châu Âu, trong khi Moscow cũng sẽ lo lắng và tìm cách củng cố những gì đã giành được. “Không điều gì trong số này trông giống hòa bình, và nó thậm chí còn có thể châm ngòi cho những xung đột bạo lực mới”, bà Oliker cảnh báo.

Bà Ruth Deyermond, giảng viên cao cấp tại Khoa Nghiên cứu Chiến tranh của King’s College London, nhận định: “Không có điều kiện nào cho một giải pháp cuối cùng của cuộc xung đột hiện nay. Cả Ukraine lẫn Nga dường như đều không ở trong vị thế có thể giành được một chiến thắng mang tính quyết định trên chiến trường và, dù cả 2 đều đang chịu áp lực đáng kể, không bên nào có vẻ sẽ sụp đổ.”

Bà cho rằng dù cuộc chiến khó có khả năng kết thúc trong năm nay, “nó có thể trở thành một xung đột tạm thời bị đóng băng nếu các bên đạt được một lệnh ngừng bắn”.

Theo bà, ngay cả khi giai đoạn giao tranh chủ động của cuộc chiến bị tạm dừng, giống như các xung đột đóng băng khác, nó cũng không thể được giải quyết bằng đàm phán vì cả 2 bên đều tin rằng những lợi ích căn bản nhất của mình đang bị đe dọa.

Cả lực lượng Nga và Ukraine đều được cho là đang kiệt quệ sau 4 năm xung đột. Các nhà phân tích của Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) ước tính nếu duy trì được tốc độ tiến quân hiện nay, Nga sẽ phải đến tháng 8/2027 mới có thể kiểm soát nốt phần còn lại của Donetsk. Nếu không có tiến triển về Donetsk, khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình là rất mong manh.

Những tuần tới có thể mang lại sự rõ ràng hơn khi các cuộc đàm phán hòa bình dần ổn định.

Ông Mark Cancian, chuyên gia quân sự tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, nói: “Có vẻ như Mỹ, Ukraine và châu Âu có thể tìm được tiếng nói chung, nhưng Nga thì không sẵn sàng đưa ra các nhượng bộ. Các mục tiêu mà họ công bố hoàn toàn không thể chấp nhận được đối với bất kỳ bên nào khác. Sự cứng rắn đó bắt nguồn từ niềm tin của họ rằng họ đang giành phần thắng”.

Theo Axios, AFP