6 bệnh chuyển hóa thường gặp ở phụ nữ mãn kinh

Mãn kinh là giai đoạn sinh lý tự nhiên đánh dấu sự kết thúc chu kỳ kinh nguyệt và khả năng sinh sản của phụ nữ, thường xảy ra ở độ tuổi 45-55. BS.CKII Phạm Thị Vạn Xuân, Trung tâm Sản Phụ khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, cho biết suy giảm mạnh estrogen gây bốc hỏa, mất ngủ, thay đổi tâm trạng, tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh lý chuyển hóa. Tình trạng kéo dài không được kiểm soát ảnh hưởng đến chất lượng sống, dẫn đến biến chứng tim mạch, đột quỵ.

Rối loạn mỡ máu

Estrogen đóng vai trò điều hòa chuyển hóa chất béo, giúp duy trì hàm lượng cholesterol tốt (HDL) và hạn chế cholesterol xấu (LDL). Khi nồng độ estrogen giảm mạnh, LDL tăng lên, HDL giảm, khiến mỡ máu mất cân bằng. Tình trạng này làm gia tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não.

Theo bác sĩ Xuân, rối loạn mỡ máu thường không gây triệu chứng rõ ràng nên phụ nữ ở giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh cần được tầm soát định kỳ, nhất là khi có yếu tố nguy cơ như béo phì, lối sống ít vận động, hút thuốc lá hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch. Để hạn chế mắc bệnh, phụ nữ mãn kinh nên cắt giảm chất béo bão hòa (thịt đỏ, đồ chiên rán), tăng cường bổ sung omega-3 từ cá béo, dầu thực vật, tập thể dục ít nhất 150 phút mỗi tuần.

Béo phì

Suy giảm estrogen khiến tốc độ chuyển hóa cơ bản giảm đồng thời phân bố mỡ trong cơ thể thay đổi theo hướng tập trung nhiều ở vùng bụng. Vì vậy, nhiều phụ nữ dù ăn uống bình thường vẫn tăng cân. Béo phì ở tuổi mãn kinh thường kèm theo giảm khối cơ (sarcopenia) khiến cơ thể trao đổi chất kém hiệu quả. Tình trạng này còn tăng nguy cơ dẫn đến hội chứng chuyển hóa, tiểu đường type 2, bệnh tim mạch.

Để kiểm soát cân nặng, phụ nữ cần vận động, ăn nhiều rau xanh, chất xơ, hạn chế tinh bột tinh chế và chất béo bão hòa. Theo dõi cân nặng thường xuyên giúp phát hiện sớm xu hướng tăng cân không kiểm soát.

Tiểu đường type 2

Tiểu đường type 2 là bệnh lý chuyển hóa liên quan chặt chẽ đến tình trạng kháng insulin. Sau mãn kinh, cơ thể phụ nữ trở nên nhạy cảm hơn với biến động đường huyết do giảm estrogen, tăng mỡ nội tạng, thay đổi thói quen sinh hoạt. Ngoài ra, cảm giác thèm ăn và mệt mỏi có thể khiến nữ giới khó ăn uống có kiểm soát và tập thể dục, từ đó khó ổn định lượng đường trong máu.

Phụ nữ mãn kinh có tiền sử đái tháo đường thai kỳ, thừa cân kéo dài hoặc ít vận động cần chú ý đến dấu hiệu rối loạn đường huyết như khát nước nhiều, đi tiểu nhiều, mệt mỏi hoặc sụt cân không rõ lý do. Nữ giới cần kiểm tra đường huyết định kỳ, hạn chế đồ ngọt.

Gan nhiễm mỡ không do rượu

Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) là hậu quả trực tiếp của rối loạn chuyển hóa, trong đó mỡ tích tụ quá mức tại gan do tình trạng kháng insulin kéo dài. Bác sĩ Xuân cho hay suy giảm estrogen sau mãn kinh làm tăng tích lũy mỡ nội tạng, dễ dẫn đến thừa cân, rối loạn mỡ máu và rối loạn đường huyết. Những yếu tố nguy cơ này có thể thúc đẩy sự hình thành và tiến triển của gan nhiễm mỡ. Khi mỡ tích tụ quá nhiều trong gan, cơ quan này dễ bị viêm, tổn thương và có thể tiến triển thành xơ gan hoặc ung thư gan.

Gan nhiễm mỡ giai đoạn đầu thường không biểu hiện triệu chứng rõ rệt. Siêu âm ổ bụng định kỳ, kết hợp theo dõi men gan và điều chỉnh lối sống (giảm cân khoa học, hạn chế đồ chiên rán, tăng cường vận động) là biện pháp quan trọng có thể đảo ngược tình trạng này.

Tăng huyết áp

Suy giảm hormone estrogen làm mất đi tác dụng bảo vệ thành mạch khiến mạch máu kém đàn hồi, dễ co thắt và xơ cứng hơn. Đồng thời, quá trình lão hóa và rối loạn chuyển hóa đi kèm như tăng cân, rối loạn mỡ máu, kháng insulin cũng góp phần làm huyết áp tăng dần theo thời gian.

Tăng huyết áp thường tiến triển âm thầm và dễ bị nhầm lẫn với triệu chứng của giai đoạn mãn kinh như đau đầu, bốc hỏa, hồi hộp, lo âu, mất ngủ hoặc mệt mỏi kéo dài. Nhiều trường hợp chỉ phát hiện bệnh khi đã xuất hiện biến chứng. Nếu không được kiểm soát tốt, tình trạng làm gia tăng đáng kể nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy tim, suy thận.

Phụ nữ cần duy trì lối sống lành mạnh, trong đó giảm lượng muối ăn dưới 5 g mỗi ngày, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, tăng cường rau xanh và trái cây, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá. Đo huyết áp định kỳ giúp phát hiện sớm tăng huyết áp và điều trị kịp thời, hạn chế các biến chứng nguy hiểm về tim mạch.

Loãng xương

Thông thường mật độ xương trong cơ thể được cân bằng thông qua quá trình tạo, hủy xương. Trong thời kỳ mãn kinh, nồng độ estrogen giảm mạnh khiến tốc độ mất xương tăng nhanh, giảm tạo xương, giảm hấp thu canxi nên theo thời gian, xương trở nên giòn và yếu. Theo bác sĩ Xuân, phụ nữ có thể mất 20% mật độ xương trong vòng 5-7 năm sau mãn kinh.

Gãy xương do loãng xương, đặc biệt là gãy cổ xương đùi, có thể gây tàn phế, giảm tuổi thọ và ảnh hưởng lớn đến chất lượng sống. Phụ nữ tuổi mãn kinh nên bổ sung canxi và vitamin D theo hướng dẫn, tập luyện chịu trọng lượng (đi bộ nhanh, leo cầu thang), hạn chế rượu bia và không hút thuốc lá để hạn chế nguy cơ loãng xương. Đo mật độ xương định kỳ cũng giúp phát hiện sớm nguy cơ và điều trị kịp thời.

Trịnh Mai