1 USD đổi 1,4 triệu rial: Xóa 4 số 0 có cứu được đồng tiền Iran?

Trong lịch sử tài chính hiện đại, hiếm có đồng tiền nào trải qua một cú trượt dài và khốc liệt như rial của Iran. Những ngày đầu năm 2026, các bảng điện tử và thị trường tự do tại Tehran phát đi những tín hiệu đỏ rực. Theo Modern.az, khi đặt lên bàn cân so sánh với hai đồng tiền mạnh nhất thế giới là Euro và USD, giá trị thực tế của đồng Rial đã rơi xuống mức “0,00”.

Tất nhiên, tiền tệ không bao giờ thực sự biến mất chừng nào quốc gia đó còn tồn tại, nhưng với mức tỷ giá 1.457.000 rial đổi 1 USD được ghi nhận vào giữa tháng 1/2026, khái niệm “vô giá trị” đang trở nên hữu hình hơn bao giờ hết đối với túi tiền của người dân và giới đầu tư.

Đồng tiền của Iran đang lao dốc tự do, chạm mức thấp kỷ lục 1,4 triệu rial đổi 1 USD trên thị trường tự do (Ảnh: AP).

Ảo ảnh tỷ giá và sự thật trên thị trường chợ đen

Iran không vận hành một tỷ giá thống nhất mà tồn tại một hệ thống đa tầng phức tạp, nơi sự chênh lệch giá trở thành liều thuốc độc giết chết niềm tin. Hiện tại, hệ thống này đang phân thành 3 tầng rõ rệt, tạo nên một ma trận giá cả khiến bất kỳ nhà đầu tư ngoại đạo nào cũng phải chóng mặt.

Trong khi tỷ giá chính thức được nhà nước neo cứng trên sổ sách kế toán ở mức 42.000 rial đổi 1 USD để phục vụ các giao dịch cấp chính phủ, thì tỷ giá ưu đãi Nima dùng để trợ giá nhập khẩu hàng thiết yếu lại dao động quanh mức 285.000 rial. Nhưng tại thị trường tự do (tầng 3), người dân và doanh nghiệp tư nhân đang phải trả tới 1.457.000 rial để sở hữu một đồng bạc xanh.

Sự chênh lệch giữa tỷ giá sổ sách và thực tế đã lên tới gần 35 lần đã vô tình kiến tạo nên một nền kinh tế hai tốc độ. Những doanh nghiệp có đặc quyền tiếp cận nguồn ngoại tệ giá rẻ từ nhà nước có thể thu lợi nhuận khổng lồ thông qua việc bán lại hoặc định giá hàng hóa theo giá thị trường, trong khi phần còn lại của nền kinh tế bị bóp nghẹt bởi chi phí thực tế quá cao.

Giới phân tích tài chính quốc tế nhận định rằng chính cơ chế đa tỷ giá này đã tạo ra những vòng lặp tiêu cực tự củng cố. Giới đầu cơ luôn tin rằng nhà nước sẽ không thể gồng gánh mãi mức trợ giá, do đó họ định giá trước một đồng tiền yếu hơn trong tương lai.

Hơn thế nữa, chênh lệch càng lớn thì dòng vốn càng đổ dồn vào đầu cơ thay vì sản xuất, khiến ngoại tệ khan hiếm bị hút khỏi các hoạt động kinh doanh thực tế. Khi có quá nhiều mức giá cho cùng một đồng tiền, thị trường sẽ mặc nhiên coi mức giá cao nhất tại chợ đen là giá trị thực, khiến kỳ vọng lạm phát ăn sâu vào mọi giao dịch.

Khi lạm phát là “kẻ thù không ngủ”

Theo Justin Varghese, biên tập viên tài chính chuyên theo dõi thị trường Trung Đông, lạm phát chính là động lực trung tâm định hình nên bi kịch của đồng rial. Số liệu chính thức cho thấy lạm phát hàng năm của Iran đã chạm mốc 42,2% vào tháng 12/2025, và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo con số này sẽ tiếp tục duy trì ở mức trên 42% trong năm 2026.

Lạm phát cao tại Iran không đơn thuần là sự tăng giá hàng hóa, mà là sự sụp đổ của sức mua. Trong một nền kinh tế mở, khi giá cả trong nước tăng nhanh hơn các đối tác thương mại, đồng nội tệ sẽ suy yếu.

Với một quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu lương thực (lúa mì, dầu ăn), thức ăn chăn nuôi và nguyên liệu dược phẩm, vòng xoáy này thể hiện ngay lập tức và tàn khốc. Đồng rial yếu đẩy chi phí nhập khẩu tăng vọt; doanh nghiệp buộc phải tăng giá bán để bảo toàn biên lợi nhuận; giá tăng lại khiến người dân mất niềm tin vào tiền mặt và tiếp tục bán tháo rial để mua USD.

Năm 2025, đồng rial đã mất khoảng 45% giá trị cho thấy tài sản của những người giữ tiền mặt đã “bốc hơi” gần một nửa chỉ trong vòng 12 tháng.

Lạm phát vẫn ở mức khủng hoảng (42,5% vào tháng 12/2025), trong khi riêng năm 2025, đồng rial đã mất gần một nửa giá trị so với USD (Ảnh: EBC).

Tăng trưởng âm và bóng ma lạm phát

Sự sụp đổ của tiền tệ diễn ra trên nền tảng của một bức tranh kinh tế vĩ mô ảm đạm. Ngân hàng Thế giới (WB) đã đưa ra những dự báo kém lạc quan: GDP của Iran có thể giảm 1,7% trong năm 2025 và tiếp tục âm 2,8% vào năm 2026.

Tình trạng kinh tế đình trệ đi kèm lạm phát cao (lạm phát đình trệ) là cơn ác mộng đối với bất kỳ nhà điều hành chính sách nào. Nguồn thu ngoại tệ chủ lực của quốc gia là xuất khẩu dầu mỏ đang chịu áp lực kép. Một mặt là các lệnh trừng phạt hạn chế khả năng tiếp cận hệ thống tài chính toàn cầu, mặt khác là giá dầu Brent trong năm qua chỉ dao động quanh mức trung bình 60 USD/thùng. Mức giá này thấp hơn nhiều so với điểm hòa vốn ngân sách mà các nhà kinh tế ước tính cho Iran.

Khi nguồn thu hạn chế, khả năng can thiệp thị trường của Ngân hàng Trung ương (CBI) trở nên yếu ớt. Không có “kho đạn” dự trữ ngoại hối đủ mạnh, nhà nước không thể bơm USD để hạ nhiệt cơn khát của thị trường, buộc phải để tỷ giá trượt dài theo cung cầu.

Thêm vào đó, những thay đổi chính sách gần đây, như việc yêu cầu các nhà nhập khẩu hàng thiết yếu phải mua ngoại tệ theo tỷ giá thị trường thay vì tỷ giá ưu đãi, dù là bước đi nhằm giảm gánh nặng ngân sách, nhưng trong ngắn hạn lại tạo ra cú sốc cầu USD đột ngột, đẩy tỷ giá lập đỉnh mới.

Kế hoạch xóa 4 số 0: Liều thuốc hay đòn tâm lý?

Trước áp lực tỷ giá chạm ngưỡng 1,4 triệu, câu chuyện về việc “đồng tiền về 0” lại nóng lên. Về mặt kỹ thuật, Iran đã thông qua kế hoạch đổi đơn vị tiền tệ, đó là xóa bỏ 4 số 0 trên đồng rial và đổi tên đồng tiền thành toman.

Theo lộ trình, Ngân hàng Trung ương có 2 năm chuẩn bị và 3 năm chuyển tiếp lưu hành song song. Nếu áp dụng vào tỷ giá hiện tại (1.457.000 rial/USD), tỷ giá mới sẽ là khoảng 145,7 Toman/USD.

Tuy nhiên, các chuyên gia tài chính quốc tế cảnh báo rằng đây thực chất chỉ là một thủ thuật kế toán và tâm lý. Việc xóa bớt số 0 giúp các giao dịch hàng ngày trở nên gọn gàng hơn, sổ sách dễ tính toán hơn, nhưng nó không làm thay đổi giá trị thực của đồng tiền.

Một đồng tiền chỉ mạnh lên khi nền tảng kinh tế hỗ trợ nó (năng suất, xuất khẩu, dự trữ ngoại hối) được cải thiện. Việc “thay áo” cho đồng tiền mà không giải quyết được vấn đề lạm phát gốc rễ và thâm hụt ngân sách cũng giống như việc sơn lại một ngôi nhà đang bị mối mọt ăn mòn phần móng. Nếu lạm phát vẫn ở mức 40%, thì các con số 0 mới sẽ sớm quay trở lại trên những tờ tiền mới.

Đổi đơn vị có thể giúp tiện lợi hơn, nhưng không giải quyết lạm phát. Uy tín của tiền tệ đến từ nền tảng kinh tế, không phải số lượng số 0 (Ảnh: Reuters).

Bài học đầu tư khi niềm tin chạm đáy

Người dân Iran không chờ đợi các phân tích phức tạp, họ hành động theo bản năng sinh tồn tài chính bằng cách tháo chạy khỏi tiền mặt. Tiền lương vừa nhận được chuyển ngay sang hàng hóa, vàng hoặc ngoại tệ mạnh.

Hiện tượng đôla hóa ngầm đang diễn ra mạnh mẽ dù không chính thức. USD trở thành thước đo giá trị cho mọi tài sản lớn như bất động sản hay ô tô. Tầm nhìn đầu tư bị rút ngắn tối đa bởi không ai dám bỏ vốn dài hạn khi giá trị tiền tệ ngày mai có thể giảm sâu. Dòng vốn vì thế chuyển dịch từ sản xuất sang các kênh đầu cơ ngắn hạn, càng làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt hàng hóa và lạm phát.

Giới quan sát cho rằng, để ổn định tỷ giá một cách thực chất, cần sự hội tụ của 3 yếu tố then chốt: Kiềm chế lạm phát thông qua việc kiểm soát cung tiền và kỷ luật tài khóa chặt chẽ hơn, cải thiện dòng chảy ngoại tệ, điều đòi hỏi giá dầu tăng cao đột biến hoặc sự nới lỏng trong các hoạt động thương mại quốc tế và cuối cùng, quan trọng nhất chính là khôi phục niềm tin, giúp thu hẹp khoảng cách giữa tỷ giá chợ đen và chính thức.

Trong bối cảnh thiếu vắng những thay đổi mang tính cấu trúc này, từ việc cải tổ các ngành công nghiệp nhà nước kém hiệu quả đến việc thu hút vốn đầu tư nước ngoài, phần lớn các dự báo đều cho rằng áp lực giảm giá lên đồng rial vẫn còn rất lớn. Mức tỷ giá 1,4 triệu rial đổi 1 USD hôm nay có thể là một kỷ lục, nhưng trong một nền kinh tế đang khát ngoại tệ và thừa lạm phát, không có gì đảm bảo đó sẽ là kỷ lục cuối cùng.