Chiều 13/1, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Hội đồng Lý luận Trung ương đã tổ chức Hội thảo khoa học cấp Quốc gia Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và Chủ nghĩa xã hội công nghệ lý luận và thực tiễn.
Tại buổi hội thảo, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương Nguyễn Xuân Thắng cho biết, sự phát triển khoa học công nghệ, Internet vạn vật, tự động hóa thông minh, công nghệ siêu lượng tử,… đã làm biến đổi căn bản chất lượng mới của lực lượng sản xuất; phương thức tổ chức phân phối và làm thay đổi toàn diện cấu trúc quyền lực kinh tế – xã hội toàn cầu.
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng đánh giá, sự vận động nêu trên đã hình thành hai mô hình nổi bật mà giới nghiên cứu nhiều nước đề cập, là chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số và chủ nghĩa xã hội công nghệ.
Quang cảnh hội thảo (Ảnh: Nguyễn Hải).
Ông nhìn nhận trong kỷ nguyên số, lực lượng sản xuất đang đạt tới một trình độ mới, trong đó tri thức, dữ liệu và thuật toán trở thành yếu tố quyết định về năng suất lao động và hiệu quả. Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) trở thành công cụ sản xuất phổ biến, yếu tố chi phối, thống trị trong nền kinh tế hiện đại.
Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng, sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) là thành tựu phát triển chung, chúng ta phải thụ hưởng, tiếp nhận, thúc đẩy và sử dụng một cách hiệu quả, bởi đây là tài nguyên.
Tuy nhiên, ông cũng đưa ra cảnh báo về tình trạng độc quyền tài nguyên số và độc quyền thuật toán trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, nhất là khi một số ít doanh nghiệp công nghệ nắm quyền kiểm soát dòng chảy thông tin, hành vi tiêu dùng và cả dư luận xã hội.
Ông đánh giá nếu bị lợi nhuận chi phối, AI có thể trở thành công cụ gia tăng bất bình đẳng và giám sát cực đoan, xói mòn quyền con người.
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương (Ảnh: Nguyễn Hải).
Song nếu được định hướng bởi các giá trị nhân văn, công bằng, bao trùm, AI có thể trở thành đòn bẩy quan trọng để nâng cao phúc lợi xã hội, cải thiện dịch vụ công, y tế, giáo dục và bảo vệ các nhóm yếu thế.
Phân tích sâu sắc về mô hình chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng chỉ rõ một nghịch lý lớn là dữ liệu và tri thức vốn được tạo ra từ sự tham gia xã hội hóa của hàng tỷ người dùng, nhưng lại bị tư nhân hóa và trở thành tài sản riêng của các tập đoàn công nghệ khổng lồ,…
Dữ liệu trở thành cơ sở để hình thành các rào cản kiểm soát thị trường, dẫn dắt các nền kinh tế và củng cố vị thế độc quyền của các tập đoàn.
Từ thực trạng trên, ông đưa ra cảnh báo về nguy cơ hình thành “chủ nghĩa thực dân công nghệ”, nơi các nước đang phát triển dễ rơi vào bẫy lệ thuộc về công nghệ và phân khúc giá trị thấp.
Đối với mô hình “chủ nghĩa xã hội công nghệ”, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng khẳng định, công nghệ số là sản phẩm văn minh nhân loại và trong chế độ xã hội chủ nghĩa, công nghệ phải phục vụ con người, mang tính bao trùm và nhân văn,…
Tại hội thảo, các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý đã tập trung phân tích, làm rõ nhận định dù có điểm tương đồng là cùng khai thác sức mạnh của công nghệ mới để nâng cao năng suất, nhưng giữa hai mô hình có sự khác biệt bản chất về quan hệ sản xuất và hệ giá trị.
Chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số phản ánh sự tập trung quyền lực vào các tập đoàn tư nhân thông qua việc “tư nhân hóa dữ liệu”. Tại đây, dữ liệu trở thành tài nguyên chiến lược để củng cố vị thế độc quyền, làm trầm trọng thêm mâu thuẫn giữa tính xã hội hóa của sản xuất với chế độ chiếm hữu tư nhân.
Ngược lại, chủ nghĩa xã hội công nghệ đặt trọng tâm vào việc coi dữ liệu và tri thức là tài sản xã hội, được quản lý vì lợi ích chung. Đặc trưng cốt lõi của mô hình này là vai trò trung tâm của Nhà nước trong việc kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đầu tư hạ tầng số và bảo đảm an sinh xã hội.
Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu đối sánh hai mô hình này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong hoạch định đường lối phát triển đất nước.
Yêu cầu đặt ra là phải chủ động tiếp thu thành tựu khoa học – công nghệ của nhân loại, đồng thời kiên định mục tiêu phát triển vì con người, thực hiện phương châm “không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số”.
Nguồn: https://dantri.com.vn/thoi-su/nhan-dien-chu-nghia-tu-ban-ky-thuat-so-va-chu-nghia-xa-hoi-cong-nghe-20260113192942006.htm
