Đại học khởi nghiệp: Điểm nhấn để giáo dục vươn mình trên bản đồ khoa học

Về phát triển đại học đổi mới sáng tạo, theo Nghị quyết 71-NQ/TW (ban hành ngày 22/8/2025), cần xây dựng mô hình đại học nghiên cứu, đại học công nghệ thế hệ mới, trở thành hạt nhân của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Gắn kết chặt chẽ 3 nhà (nhà nước – nhà trường – doanh nghiệp) để chuyển giao tri thức và công nghệ.

TS Lê Viết Khuyến, Phó Chủ tịch Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam (Ảnh: D.T).

Đại học khởi nghiệp không chỉ là phong trào

Theo TS Lê Viết Khuyến, Phó Chủ tịch Hiệp hội các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, trước đây mô hình đại học được nhìn nhận chủ yếu là nơi đào tạo nhân lực và thực hiện nghiên cứu hàn lâm.

Bước sang thế kỷ XXI, sự bùng nổ của công nghệ số, toàn cầu hóa đã làm thay đổi căn bản vai trò của các trường đại học.

Xã hội không chỉ kỳ vọng đại học “dạy tốt” hay “nghiên cứu mạnh”, mà còn đòi hỏi đại học phải tạo ra giá trị kinh tế – xã hội, tham gia trực tiếp vào quá trình đổi mới công nghệ, phát triển doanh nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng.

Trong bối cảnh đó, mô hình đại học khởi nghiệp – đổi mới sáng tạo (entrepreneurial university) được xem là bước tiến hóa tự nhiên của đại học nghiên cứu, nhằm đáp ứng yêu cầu mới của nền kinh tế tri thức.

Đại học khởi nghiệp sáng tạo là sự thay đổi toàn diện từ triết lý phát triển, cấu trúc tổ chức đến cơ chế quản trị (Ảnh minh họa).

“Khác với cách hiểu phổ biến hiện nay, đại học khởi nghiệp không đơn thuần là dạy khởi nghiệp, tổ chức các cuộc thi ý tưởng hay lập vài trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp mang tính hình thức.

Bản chất của mô hình này là sự thay đổi toàn diện từ triết lý phát triển, cấu trúc tổ chức đến cơ chế quản trị và phân bổ nguồn lực. Đại học khởi nghiệp hướng đến việc chuyển hóa tri thức thành công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp và giá trị xã hội”, TS Lê Viết Khuyến chia sẻ.

Cũng theo chuyên gia này, hiện nhiều đại học hàng đầu thế giới như Stanford, Cambridge…, đều vận hành theo mô hình đại học sáng tạo, khởi nghiệp.

Dù vẫn là đại học nghiên cứu đỉnh cao, họ đồng thời là cái nôi của hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ, bằng sáng chế và sản phẩm đổi mới có giá trị toàn cầu.

Điều này cho thấy đại học khởi nghiệp không phải là “loại hình mới” về mặt hành chính, mà là một cách tiếp cận phát triển mới, phù hợp với yêu cầu của thời đại.

Đại học khởi nghiệp phù hợp với yêu cầu của thời đại (Ảnh: M. Hà)

Ba “điểm nghẽn” cốt lõi

TS Lê Viết Khuyến cho rằng, khác với đại học truyền thống phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách và học phí, đại học khởi nghiệp có cấu trúc tài chính đa dạng, với nguồn thu từ chuyển giao công nghệ, bằng sáng chế và đầu tư mạo hiểm.

Đi kèm với đó là mô hình quản trị linh hoạt, hội đồng trường thực quyền, hiệu trưởng có tư duy chiến lược và cơ chế đánh giá dựa trên kết quả đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ dựa vào số lượng bài báo hay thủ tục hành chính.

Đặc biệt quan trọng hơn cả là văn hóa chấp nhận rủi ro, khuyến khích thử nghiệm, tôn vinh sáng tạo và không trừng phạt thất bại hợp lý – điều vẫn còn khá xa lạ trong nhiều cơ sở giáo dục đại học Việt Nam.

Để phát triển mô hình đại học khởi nghiệp, theo TS Lê Viết Khuyến, Việt Nam  đối mặt với ba điểm nghẽn cốt lõi.

Thứ nhất, cơ chế tự chủ tài chính và nhân sự còn hạn chế, khiến đại học khó kết nối hiệu quả với doanh nghiệp.

Thứ hai, nguồn lực phân tán, thiếu phòng thí nghiệm trọng điểm, thiếu quỹ đầu tư cho ý tưởng và công nghệ mới.

Sinh viên Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 trong ngày tốt nghiệp (Ảnh: Tư liệu).

Thứ 3, tinh thần khởi nghiệp chưa lan tỏa, đội ngũ trung gian như văn phòng chuyển giao công nghệ, vườn ươm còn yếu.

“Nếu không tháo gỡ các điểm nghẽn này, việc xây dựng “đại học khởi nghiệp” sẽ chỉ dừng lại ở khẩu hiệu”, ông khẳng định.

Cũng theo chuyên gia này, đại học khởi nghiệp – đổi mới sáng tạo không phải là việc mở thêm vài trung tâm hay phong trào dạy khởi nghiệp, mà là một cuộc cải cách căn bản trong cách vận hành đại học và cách tri thức được chuyển hóa thành giá trị.

Nếu tận dụng tốt cơ hội này, đại học sẽ trở thành nơi “tạo ra tương lai”, góp phần giúp Việt Nam vượt qua bẫy thu nhập trung bình và nâng cao vị thế trên bản đồ khoa học – công nghệ toàn cầu.