Để cơ chế đặc thù thực sự là đòn bẩy cho địa phương

Bài viết góp ý năm nguyên tắc để thiết kế cơ chế đặc thù giúp địa phương phát triển.

Ba cơ chế

1. Quyết định đầu tư công: quyền có, nhưng không trọn. Một trong những cơ chế đặc thù quan trọng nhất là trao quyền cho đô thị lớn quyết định và phê duyệt nhiều dự án đầu tư công quy mô lớn. Về nguyên tắc, điều này giúp địa phương chủ động hơn, rút ngắn thời gian chuẩn bị và triển khai. 

Nhưng trên thực tế quyền này chỉ trọn vẹn ở giai đoạn ban đầu. Khi dự án cần điều chỉnh – điều chỉnh tổng mức đầu tư, thay đổi thiết kế, gia hạn tiến độ – thẩm quyền lại “trượt” lên cấp trên. Dự án vì thế quay lại vòng xin – cho, thậm chí phức tạp hơn do phải vừa theo quy trình chung vừa giải trình theo cơ chế đặc thù.

Không ít dự án tại TP.HCM hay Hà Nội bị kéo dài tiến độ không phải vì thiếu vốn hay thiếu quyết tâm mà vì mỗi điều chỉnh đều phải xin lại từ đầu. Khi quyền không được trao trọn gói, thủ tục khó có thể giảm.

2. Khai thác đất đai, không gian đô thị: được làm nhưng không được quyết đến cùng. Đất đai và không gian đô thị là nguồn lực lớn nhất của các TP. Vì vậy nhiều cơ chế đặc thù cho phép địa phương chủ động hơn trong việc khai thác quỹ đất, chỉnh trang, tái phát triển đô thị để tạo nguồn lực cho đầu tư hạ tầng.

Thế nhưng trên thực tế, các khâu then chốt vẫn phải xin ý kiến nhiều cấp: thẩm định giá đất, chấp thuận phương án khác quy định chung, lựa chọn hình thức khai thác. 

Trong khi đó trách nhiệm về tiến độ, hiệu quả sử dụng đất và phản ứng dư luận lại đặt trực tiếp lên vai chính quyền địa phương. Hệ quả là địa phương được giao việc nhưng không nắm trọn quyền quyết định cuối cùng. Cơ chế cho phép làm nhưng không cho phép quyết đến cùng thì thủ tục không thể giảm mà thường còn kéo dài.

3. Thí điểm, làm khác: được phép thử nhưng không được phép sai. Một điểm tiến bộ của cơ chế đặc thù là cho phép thí điểm các cách làm mới, các mô hình quản trị hoặc phương thức đầu tư khác thông lệ. Về lý thuyết, đây là dư địa lớn cho đổi mới.

Nhưng trong thực tế mỗi “cái khác” lại cần một lần xin chấp thuận. Mỗi bước thí điểm lại phải giải trình kỹ lưỡng, trong khi không có một “vùng an toàn” rõ ràng cho thử nghiệm. Rủi ro không được khoanh trước, trách nhiệm cá nhân lại rất cụ thể. 

Nghịch lý được phép thí điểm nhưng không được phép sai. Khi quyền thử nghiệm không đi kèm quyền chịu trách nhiệm rõ ràng và ổn định, thí điểm dễ trở thành hình thức còn thủ tục thì tiếp tục phình to.

Năm nguyên tắc để cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả

Nhìn từ ba cơ chế cụ thể trên có thể thấy: thủ tục không giảm không phải vì thiếu cơ chế mà vì cơ chế chưa trao trọn quyền quyết định gắn với trách nhiệm. Khi quyền bị chia nhỏ, còn trách nhiệm lại tập trung, xin – cho trở thành hệ quả khó tránh. 

Không phải cứ thêm cơ chế là thêm quyền. Nếu quyền quyết định cuối cùng không nằm trọn ở nơi chịu trách nhiệm phát triển thì “đặc thù” rất dễ trở thành một tầng thủ tục mới thay vì động lực bứt phá.

Từ những vướng mắc đã nêu, có thể rút ra một điều rất rõ: đặc thù không nằm ở việc ban hành thêm cơ chế mà nằm ở chỗ cơ chế ấy có làm cho việc ra quyết định nhanh hơn, rõ trách nhiệm hơn hay không. Muốn vậy cần áp dụng năm nguyên tắc dưới đây:

1. Việc gì địa phương làm được thì giao hẳn cho địa phương. Nếu trung ương vẫn giữ quyền quyết định các khâu then chốt, địa phương chỉ “làm hộ” thì thủ tục chắc chắn không thể giảm. Trung ương nên giữ vai trò đặt mục tiêu, chuẩn mực và giám sát; còn địa phương được quyền chọn cách làm phù hợp với thực tiễn của mình. Trao quyền mà vẫn giữ tay lái thì “đặc thù” rất dễ biến thành… thêm một cửa.

2. Quyền phải đi kèm trách nhiệm đến cùng: Ai quyết thì người đó chịu. Khi người quyết định và người chịu trách nhiệm không phải một, hệ quả thường thấy là: hoặc đùn đẩy hoặc “xin cho chắc”. Cơ chế đặc thù chỉ phát huy tác dụng khi nó tạo ra một nguyên tắc đơn giản: quyết trong phạm vi nào thì chịu trách nhiệm trong phạm vi đó – rõ ràng, minh bạch, có thể kiểm chứng.

3. Tiếp theo, phải giao quyền đủ ổn định để địa phương yên tâm làm. Dự án đô thị không phải chuyện “một sớm một chiều”. Nếu quyền được trao mà có thể rút hoặc đổi giữa chừng, người thực thi sẽ luôn ở tâm thế phòng thủ: ngại quyết, ngại thử, ngại sáng tạo. Vì vậy cơ chế đặc thù cần có cam kết ổn định theo nhiệm kỳ/chu kỳ dự án và chỉ điều chỉnh theo các điều kiện đã định trước thay vì “tùy tình huống”.

4. Đặc thù là cho phép làm khác, không phải chạy nhanh hơn trên đường cũ. Nếu vẫn quy trình ấy, vẫn các lớp xin duyệt ấy, chỉ “hứa” làm nhanh hơn thì kết quả thường là… thêm áp lực giấy tờ, thêm báo cáo, thêm các cuộc họp. Đặc thù đúng nghĩa là được tổ chức khác đi: rút tầng nấc trung gian, gom đầu mối, ủy nhiệm rõ và nhất là cho phép xử lý tình huống phát sinh mà không phải quay lại từ đầu.

5. Đánh giá cơ chế đặc x`thù bằng kết quả, không phải bằng số văn bản. Cơ chế đặc thù không cần “nhiều chữ” mà cần “nhiều việc chạy”. Thước đo phải là: tiến độ dự án, chi phí xã hội giảm bao nhiêu, môi trường đầu tư cải thiện thế nào, chất lượng dịch vụ công tăng ra sao. Nếu chỉ đo bằng hồ sơ hợp lệ và báo cáo đầy đủ thì thủ tục sẽ có động lực… tự sinh sôi.

Nói gọn lại, cơ chế đặc thù chỉ thật sự “đặc thù” khi nó trả lời được một câu hỏi rất đời: người được giao việc có được quyền quyết đến cùng và chịu trách nhiệm đến cùng hay không? Nếu có, thủ tục sẽ tự khắc giảm. Nếu không, “đặc thù” dễ chỉ là một tên gọi khác của thủ tục.