Ông Trump tức giận khi Anh “trao không” Quần đảo Chagos, nơi có căn cứ quân sự được ví như “tàu sân bay không thể chìm” của Mỹ ở Ấn Độ Dương, cho Mauritius.
“Thật sốc khi đồng minh NATO ‘sáng suốt’ của chúng ta là Vương quốc Anh lại đang lên kế hoạch chuyển giao đảo Diego Garcia mà không vì bất kỳ lý do gì. Chắc chắn Trung Quốc và Nga đã nhận thấy hành động thể hiện sự yếu kém này”, Tổng thống Mỹ Donald Trump viết trên mạng xã hội Truth Social ngày 20/1, đề cập đến việc Anh chuyển giao Quần đảo Chagos trên Ấn Độ Dương cho Mauritius.
Ông nhấn mạnh việc Anh từ bỏ lãnh thổ cực kỳ quan trọng này là “hành động rất ngu ngốc”, đồng thời viện dẫn đây là một lý do khác buộc Washington phải tìm cách kiểm soát Greenland, hòn đảo rộng lớn thuộc quản lý của Đan Mạch. Quần đảo Chagos gồm nhiều đảo nhỏ, trong đó có đảo Diego Garcia, nơi Mỹ bố trí một căn cứ không quân chiến lược.
Bình luận của ông Trump về Chagos đã thổi bùng cuộc tranh luận gay gắt tại Anh, bất chấp thực tế chính ông từng ca ngợi thỏa thuận này là “thành tựu mang tính lịch sử” vào năm ngoái.
Diego Garcia, hòn đảo thuộc quần đảo Chagos và là nơi đặt căn cứ không quân chiến lược của Mỹ và Anh ở Ấn Độ Dương trong ảnh chụp năm 2013. Ảnh: Reuters
Chagos là quần đảo nằm ở trung tâm Ấn Độ Dương, cách Mauritius khoảng 1.600 km về phía đông bắc. Vương quốc Anh đã tiếp quản các hòn đảo này cùng với Mauritius vào năm 1814, theo Hiệp ước Paris sau thất bại của hoàng đế Pháp Napoleon.
Năm 1965, theo thỏa thuận trong thời Chiến tranh Lạnh với Mỹ, Anh đã tách Chagos khỏi Mauritius, giữ quyền kiểm soát quần đảo và đổi tên thành Lãnh thổ Ấn Độ Dương thuộc Anh. Theo thời gian, nhiều người dân Chagos bị trục xuất khỏi quần đảo để nhường chỗ cho căn cứ quân sự và hầu hết trong số họ đã tái định cư ở Mauritius. Dù Mauritius giành được độc lập vào năm 1968, Quần đảo Chagos vẫn nằm dưới quyền kiểm soát của Anh.
Mỹ và Anh đã cùng xây dựng căn cứ không quân lớn trên đảo Diego Garcia năm 1971, trong thời kỳ căng thẳng của Chiến tranh Lạnh. Đây là một trong những căn cứ quan trọng và bí mật nhất của Mỹ, được ví như “tàu sân bay không thể chìm” trên Ấn Độ Dương.
Đường băng lớn trên đảo Diego Garcia cho phép Mỹ triển khai oanh tạc cơ B-52 và B-2, cùng nhiều vận tải cơ hạng nặng như C-5M, C-17 và C-130. Mỹ cũng xây dựng một quân cảng có thể neo đậu tàu sân bay và một thành phố với đầy đủ tiện nghi cho khoảng 3.000-5.000 quân nhân và nhân viên dân sự đồn trú trên đảo.
Diego Garcia đóng vai trò then chốt với các chiến dịch quân sự của Mỹ ở Somalia, Iraq và Syria. Các chiến đấu cơ Mỹ xuất phát từ đây đã tham gia hai chiến dịch tấn công vào Iraq. Sân bay này cũng đóng vai trò là điểm hạ cánh quan trọng cho máy bay chiến lược thực hiện nhiệm vụ khắp châu Á.
Trong bối cảnh quan hệ giữa Mỹ và Iran ngày càng trở nên căng thẳng, hòn đảo này sẽ là căn cứ tiền phương cực kỳ hữu dụng để Mỹ có thể triển khai khí tài kiểm soát vịnh Ba Tư, điều kiện thiết yếu trong mọi kịch bản xung đột ở Trung Đông.
Máy bay Mỹ hạ cánh xuống căn cứ Diego Garcia năm 2010. Ảnh: USAF.
Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ, Mauritius đã tuyên bố chủ quyền đối với Quần đảo Chagos và kiện Anh lên tòa án quốc tế. Năm 2019, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ), cơ quan tư pháp cao nhất của Liên Hợp Quốc, đã phán quyết Anh phải trả lại quần đảo cho Mauritius “nhanh nhất có thể”.
Trong phán quyết, ICJ cho biết động thái này sẽ giúp Mauritius “hoàn tất quá trình phi thực dân hóa lãnh thổ theo cách phù hợp với quyền tự quyết của các dân tộc”.
Dù phán quyết không mang tính ràng buộc, Anh vẫn đối mặt áp lực quốc tế ngày càng tăng trong việc chuyển giao Chagos cho Mauritius. Nhiều đời chính phủ Anh, gồm cả đảng Bảo thủ và Công đảng, đều lập luận rằng đây là phép thử của nước này đối với luật pháp quốc tế.
Theo các điều khoản hiệp ước được Thủ tướng Anh Keir Starmer và người đồng cấp Mauritius ký phê duyệt vào tháng 5/2025, Anh sẽ chuyển giao chủ quyền của toàn bộ Quần đảo Chagos cho Mauritius. Tuy nhiên, Anh sẽ trả cho Mauritius 101 triệu bảng Anh (136 triệu USD) mỗi năm để thuê lại căn cứ quân sự tại Diego Garcia trong thời hạn 99 năm, đồng nghĩa London và Washington vẫn có thể sử dụng cơ sở này.
Ông Trump ban đầu bày tỏ hoài nghi về kế hoạch trao trả quần đảo, nhưng sau cuộc gặp với Thủ tướng Starmer ở Nhà Trắng hồi tháng 2/2025, ông đổi ý và bật đèn xanh cho thỏa thuận. “Tôi cảm thấy thỏa thuận đó sẽ phát huy hiệu quả rất tốt”, Tổng thống Mỹ nói khi đó. “Mỹ sẽ ủng hộ Anh trong vấn đề này”.
Thời điểm đó, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết Washington “hoan nghênh” thỏa thuận giữa Anh và Mauritius.
Ngoại trưởng Marco Rubio tuyên bố “sau cuộc đánh giá toàn diện, chính quyền xác định thỏa thuận này đảm bảo hoạt động lâu dài, ổn định và hiệu quả tại căn cứ Diego Garcia”.
Vị trí Quần đảo Chagos và Mauritius. Đồ họa: BBC
Dù hiệp ước đã được lưỡng viện quốc hội Anh xem xét kỹ lưỡng và sắp được phê chuẩn lần cuối, sự phản đối bất ngờ của ông Trump đã thúc đẩy các chính trị gia cánh hữu tại Anh tiếp tục chỉ trích quyết định của chính phủ.
“Người Mỹ đã nhận ra họ bị lừa dối. Họ được thông báo rằng Vương quốc Anh không còn lựa chọn nào khác ngoài bàn giao Quần đảo Chagos. Điều này không đúng sự thật và giờ họ tức giận với chúng ta”, Nigel Farage, lãnh đạo đảng dân túy Cải cách nước Anh (Reform UK) nói ngày 20/1.
Kemi Badenoch, lãnh đạo đảng Bảo thủ đối lập, thậm chí còn bình luận gay gắt hơn ông Trump khi nói rằng “trả tiền để dâng nộp quần đảo Chagos không chỉ là hành động ngu ngốc mà còn là tự hủy hoại”.
Tuy nhiên, hiện chưa rõ sự phản đối của ông Trump và những đảng đối lập ở Anh có phá hỏng thỏa thuận hay không, vì Công đảng hiện nắm thế đa số trong quốc hội.
Khi được hỏi về lời chỉ trích của ông Trump với thỏa thuận Chagos, Darren Jones, trợ lý của Thủ tướng Anh Starmer, trả lời: “Chúng tôi đã hoàn tất thỏa thuận với chính phủ Mauritius. Chúng tôi đã hoàn tất quy trình lập pháp, thống nhất các điều khoản của hiệp ước, và văn bản này đã được ký kết”.
Trong tuyên bố ngày 20/1, chính phủ Mauritius cho biết đã ghi nhận những bình luận của ông Trump về Chagos, đồng thời khẳng định chủ quyền của nước này đối với quần đảo đã được “luật pháp quốc tế công nhận một cách rõ ràng và không còn là vấn đề tranh cãi”.
Cộng đồng người Chagos toàn cầu ước tính có 10.000 người, sống rải rác ở Anh, Mauritius và Seychelles. Một cuộc thăm dò với hơn 3.600 người Chagos do Whitestone Insight thực hiện cho thấy 99% người được hỏi ủng hộ việc duy trì tư cách là công dân Anh và phản đối việc chuyển giao chủ quyền quần đảo cho Mauritius.
Thanh Tâm (Theo CNN, AFP, Reuters)
Nguồn: https://vnexpress.net/tau-san-bay-khong-the-chim-o-an-do-duong-khien-ong-trump-bat-binh-voi-anh-5008255.html
