Mô hình chung cư nuôi lợn tại Trung Quốc: Kỳ quan thành gánh nặng tỷ USD

Tháng 11/2022, khi thành phố Ngạc Châu (Ezhou), tỉnh Hồ Bắc khánh thành tòa nhà bê tông lừng lững cao 26 tầng, thế giới đã phải ngả mũ trước tham vọng của người Trung Quốc. Đó không phải là một khu căn hộ cao cấp hay tổ hợp văn phòng mà là một siêu trang trại thẳng đứng, nơi cư ngụ của hàng trăm nghìn con lợn.

Với hình thức bên ngoài không khác gì những chung cư hiện đại tại các đô thị sầm uất, công trình này và hàng loạt dự án tương tự của các tập đoàn như Muyuan Foods hay New Hope Group từng được ví như “iPhone của ngành chăn nuôi”: biểu tượng của sự tối ưu hóa, công nghệ cao và quy mô công nghiệp chưa từng có.

Nhưng chỉ 3 năm sau, hào quang của những “khách sạn nuôi lợn” này đang bị lu mờ bởi một thực tế kinh tế nghiệt ngã: giá thịt lợn lao dốc và tình trạng dư cung mất kiểm soát.

Khu tổ hợp chăn nuôi lợn 26 tầng tại thành phố Ngạc Châu, Trung Quốc (Ảnh: SCMP).

Bên trong những “đế chế” protein chọc trời

Để hiểu tại sao Trung Quốc lại đặt cược lớn vào mô hình này, cần quay lại bối cảnh giai đoạn 2018-2020. Dịch tả lợn châu Phi (ASF) khi đó đã quét qua đại lục như một cơn bão, xóa sổ gần một nửa đàn lợn của quốc gia này. Sự sụt giảm nguồn cung khủng khiếp đã đẩy giá thịt lợn – món ăn “quốc hồn quốc túy” chiếm tỷ trọng lớn trong rổ CPI của Trung Quốc – tăng phi mã.

Trong bối cảnh đất chăn nuôi ngày càng khan hiếm và áp lực an ninh lương thực đè nặng, các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp Trung Quốc đã tìm thấy câu trả lời ở bầu trời: Nếu không thể mở rộng bề ngang, hãy phát triển theo chiều dọc.

Bước chân vào tổ hợp chăn nuôi tại Ngạc Châu, người ta dễ bị choáng ngợp bởi mức độ tự động hóa và an toàn sinh học được đẩy lên mức cực đoan. Theo mô tả từ hãng tin quốc tế như Reuters, nơi đây vận hành như một pháo đài sinh học hơn là một trang trại. Mỗi tầng của tòa nhà hoạt động như một đơn vị độc lập, tách biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài bằng cửa kín khí và hệ thống lọc không khí công nghiệp hiện đại.

Logic vận hành tại đây được tính toán chính xác đến từng milimet. Thay vì xe tải và máy kéo lấm lem bùn đất, hệ thống băng chuyền, máy kéo điện và đường ống khí nén đảm nhận việc vận chuyển thức ăn. Con người – nguồn lây bệnh tiềm tàng nhất – bị kiểm soát gắt gao. Nhân viên muốn vào làm việc phải trải qua quy trình khử trùng, tắm rửa và thay đồ bảo hộ nghiêm ngặt không kém gì các phòng thí nghiệm virus học.

Tại đây, lợn không chỉ được nuôi, mà được “sản xuất”. Hệ thống camera giám sát và cảm biến đo lường nhiệt độ, độ ẩm, và luồng không khí liên tục 24/7. Lợn nái sinh sản ở các tầng riêng biệt, sau đó lợn con được chuyển lên các tầng vỗ béo thông qua thang máy chuyên dụng.

Mô hình tích hợp dọc này giúp giảm tới 70% diện tích đất so với chăn nuôi truyền thống, đồng thời tạo ra một lá chắn thép trước dịch bệnh. Một trang trại đơn lẻ kiểu này có thể xuất chuồng hơn 1 triệu con lợn mỗi năm – con số tương đương tổng sản lượng của cả một thành phố chăn nuôi tại phương Tây.

Ảo vọng đổi đời và cú sốc dư cung

Sự chuyển dịch này không chỉ thay đổi bộ mặt nông thôn mà còn thay đổi cả số phận những con người gắn liền với nó. Zhang Yanbo, một công nhân tại Muyuan, từng mất trắng đàn lợn gia đình vì dịch bệnh năm 2018. Giờ đây, làm việc trong môi trường được kiểm soát tận răng, ông chia sẻ với truyền thông nội địa một cách đầy nhẹ nhõm: “Tôi không còn phải lo sợ thua lỗ nữa, cuối cùng cũng có thể ngủ ngon rồi”.

Câu chuyện của Zhang là minh chứng cho thành công ban đầu của chính sách công nghiệp hóa. Chính phủ Trung Quốc, với mục tiêu tự chủ lương thực và bình ổn giá cả, đã bơm vốn và hỗ trợ tối đa cho các đại dự án này. Từ năm 2019 đến 2021, dòng vốn đầu tư vào chăn nuôi lợn tăng vọt, tạo ra một làn sóng xây dựng chưa từng có.

Tuy nhiên, chính sự lạc quan thái quá đó đã gieo mầm cho cuộc khủng hoảng hiện tại. Các doanh nghiệp lớn đã xây dựng dựa trên dự báo nhu cầu của quá khứ mà không lường trước được sự thay đổi chóng mặt của thị trường tiêu dùng. Họ đã tạo ra những cỗ máy sản xuất thịt khổng lồ, hoạt động không ngừng nghỉ, bất chấp việc “dạ dày” của thị trường đã bắt đầu co lại.

Màn hình giám sát bên trong siêu trang trại lợn 26 tầng tại thành phố Ngạc Châu, Trung Quốc (Ảnh: NYT).

Năm 2025, bức tranh màu hồng bắt đầu xám xịt. Theo số liệu mới nhất, sản lượng thịt lợn quý III/2025 của Trung Quốc đã tăng vọt 7% so với cùng kỳ năm trước. Con số này ấn tượng về mặt thống kê nhưng lại là thảm họa về mặt kinh tế. Nguyên nhân của sự tăng trưởng này lại đến từ một lý do đau lòng, đó là các trại chăn nuôi đang ồ ạt giết mổ để cắt lỗ và giảm đàn.

Ông Pan Chenjun, chuyên gia phân tích cấp cao tại Rabobank, nhận định, sự gia tăng sản lượng chủ yếu đến từ việc các nhà chăn nuôi đẩy mạnh giết mổ để kiềm chế tình trạng dư thừa công suất. Nói cách khác, họ đang bán tống bán tháo để cứu vãn dòng tiền.

Trong khi nguồn cung ồ ạt đổ ra thị trường, thì nhu cầu lại “bốc hơi”. Kinh tế tăng trưởng chậm lại khiến người dân thắt chặt chi tiêu. Hơn nữa, xu hướng tiêu dùng tại Trung Quốc đang thay đổi, người dân ngày càng ưa chuộng các loại đạm tốt cho sức khỏe hơn như thịt gia cầm hoặc hải sản, thay vì thịt lợn nhiều mỡ.

Sự lệch pha cung – cầu này đã đẩy giá thịt lợn lao dốc không phanh. Từ mức đỉnh cao 37 nhân dân tệ/kg vào năm 2020, giá lợn hơi hiện nay chỉ còn quanh quẩn ở mức 11-13 nhân dân tệ/kg (khoảng 1,57 USD). Con số này thậm chí còn thấp hơn chi phí sản xuất trung bình của ngành. Biên lợi nhuận bốc hơi, hàng loạt nông hộ nhỏ lẻ phá sản, và ngay cả những “gã khổng lồ” sở hữu các tòa nhà chọc trời cũng đang “đổ máu” tài chính từng ngày.

Áp lực giảm phát và bài toán “giải cứu” đau đầu

Tình trạng thừa mứa thịt lợn không chỉ là vấn đề của riêng ngành nông nghiệp, mà nó đang trở thành gánh nặng cho kinh tế vĩ mô Trung Quốc. Giá thịt lợn giảm sâu đang gây áp lực giảm phát lên nền kinh tế, khi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) bị kéo xuống thấp.

Trước tình hình nguy cấp, chính phủ Trung Quốc đã buộc phải can thiệp bằng “bàn tay sắt”. Một kế hoạch cắt giảm quy mô lớn chưa từng có đang được triển khai, đó là loại bỏ khoảng 1 triệu lợn nái sinh sản khỏi tổng đàn quốc gia. Con số 1 triệu con lợn nái nghe có vẻ nhỏ so với tổng đàn hơn 40 triệu con, nhưng sức ảnh hưởng của nó là cực lớn, bởi đây là “công tắc tổng” quyết định nguồn cung trong tương lai.

Các cơ quan quản lý cũng đang siết chặt các quy định, cấm việc vỗ béo lợn quá trọng lượng tiêu chuẩn (trên 120kg) – một mánh khóe mà các trại thường dùng để tối đa hóa lợi nhuận khi giá cao, nhưng nay lại là nguyên nhân khiến nguồn cung thêm dư thừa. Các gói tín dụng và trợ cấp cho việc mở rộng trang trại, vốn được bơm ra hào phóng trước đây, nay đang bị cắt giảm để kìm hãm đà tăng trưởng nóng.

Các tập đoàn lớn như Muyuan hay New Hope cũng đang phải “thắt lưng buộc bụng”, tìm cách hạ chi phí sản xuất xuống mức tối thiểu và thậm chí phải niêm yết trên thị trường chứng khoán Hong Kong để huy động vốn, cầm cự qua giai đoạn mùa đông khắc nghiệt này.

Ngành chăn nuôi lợn Trung Quốc đang lên kế hoạch cắt giảm 1 triệu lợn nái nhằm xử lý tình trạng dư cung và ổn định giá cả (Ảnh: Getty).

Nhìn sang Việt Nam, mô hình chăn nuôi lợn công nghệ cao, thậm chí nuôi theo dạng “nhà cao tầng”, cũng đang manh nha hình thành. BAF Việt Nam, với sự hợp tác chiến lược cùng tập đoàn Muyuan (Trung Quốc), đã triển khai dự án trang trại hiện đại tại Tây Ninh, trong khi các doanh nghiệp lớn khác như Dabaco đẩy mạnh tự động hóa và kiểm soát dịch bệnh ở quy mô công nghiệp.

Tuy nhiên, bài học từ Trung Quốc đang dường như cho thấy việc mở rộng ồ ạt nếu thiếu quy hoạch tổng thể có thể dẫn đến dư cung và rủi ro môi trường, đặc biệt khi các hệ thống xử lý chất thải tại những vùng chăn nuôi tập trung như Đồng Nai từng chịu nhiều áp lực.

Mô hình nuôi lợn trên cao ốc của Trung Quốc chắc chắn là một bước tiến vĩ đại về mặt kỹ thuật. Nó chứng minh con người có thể vượt qua giới hạn tự nhiên để sản xuất protein ở quy mô không tưởng. Nhưng thị trường luôn có quy luật riêng của nó, khắc nghiệt và sòng phẳng.

Công nghệ có thể giúp nuôi được nhiều lợn hơn, nhanh hơn và an toàn hơn, nhưng nó không thể ép người tiêu dùng ăn nhiều hơn nhu cầu thực tế. Cuộc khủng hoảng hiện tại ở Trung Quốc là một lời nhắc nhở rằng an ninh lương thực không chỉ là sản xuất được bao nhiêu, mà là duy trì được sự cân bằng bền vững giữa cung và cầu.

Khi những tòa tháp bê tông tại Ngạc Châu vẫn đứng sừng sững, bên trong đó, ngành chăn nuôi thế giới đang học được một bài học đắt giá: Đôi khi, đi quá nhanh và quá cao cũng đồng nghĩa với việc cú ngã sẽ đau hơn rất nhiều.