Gần 40% ca ung thư có thể phòng ngừa, không chỉ là thay đổi lối sống

Dựa trên dữ liệu năm 2022, nghiên cứu ước tính khoảng 7,1 triệu ca – trong tổng số 18,7 triệu ca mắc bệnh mới – có thể phòng tránh. Kết quả này gây chú ý khi cho thấy các biện pháp phòng ngừa đang được xem là “tuyến đầu” trong cuộc chiến chống ung thư.

Sự phức tạp đằng sau con số

Phân tích của WHO dựa trên nghiên cứu do Cơ quan Nghiên cứu ung thư quốc tế (IARC) thực hiện, công bố trên tạp chí Nature Medicine. Nhóm tác giả xem xét 36 loại ung thư ở 185 quốc gia và đánh giá 30 yếu tố nguy cơ có thể phòng tránh, từ thuốc lá, rượu bia, chỉ số khối cơ thể cao, ít vận động, ô nhiễm không khí, bức xạ tia cực tím, đến phơi nhiễm nghề nghiệp như amiăng.

Điểm mới quan trọng là lần đầu tiên nghiên cứu này đưa vào 9 tác nhân nhiễm trùng gây ung thư như HPV hay viêm gan B, làm nổi bật vai trò của tiêm chủng và kiểm soát bệnh truyền nhiễm trong phòng ngừa ung thư.

Theo kết quả được WHO nhấn mạnh, thuốc lá là tác nhân lớn nhất với khoảng 15% số ca ung thư mới, tiếp theo là nhiễm trùng (10%) và rượu bia (3%). 

Ba nhóm ung thư phổi, dạ dày, cổ tử cung chiếm gần một nửa số ca có thể phòng ngừa, với các mắt xích nhân – quả khá rõ ràng: ung thư phổi chủ yếu liên quan hút thuốc và ô nhiễm không khí; ung thư dạ dày gắn với vi khuẩn HP; ung thư cổ tử cung phần lớn do vi rút HPV.

Tuy nhiên, các nhà khoa học lưu ý rằng cụm từ “có thể phòng ngừa” không có nghĩa chỉ cần thay đổi lối sống thì chắc chắn sẽ tránh được bệnh. Con số gần 40% phản ánh khả năng giảm số ca ung thư nếu các yếu tố nguy cơ được kiểm soát hiệu quả trên diện rộng và trong thời gian dài, chứ không phải rủi ro của từng cá nhân. 

Trên thực tế, nguy cơ ung thư còn chịu tác động của nhiều yếu tố như tuổi tác, đột biến gene, điều kiện sống và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế – vốn không phải lúc nào cũng nằm trong tầm kiểm soát.

Sự chênh lệch rõ rệt giữa các khu vực và giới tính cho thấy ung thư không phân bố đồng đều. WHO ghi nhận tỉ lệ ung thư có thể phòng ngừa cao hơn ở nam giới (45%) so với nữ giới (30%), phản ánh khác biệt trong thói quen hút thuốc, uống rượu và phơi nhiễm nghề nghiệp. 

Ở nhiều quốc gia thu nhập thấp và trung bình, nhiễm trùng như HPV và viêm gan B vẫn là nguyên nhân hàng đầu do hạn chế trong tiêm chủng và sàng lọc, bất chấp việc đã có vắc xin hiệu quả.

Cuộc đua năng lực hệ thống

WHO coi các biện pháp phòng ngừa là chiến lược “hiệu quả chi phí nhất” về dài hạn, ưu tiên những can thiệp mang tính hệ thống như kiểm soát thuốc lá, điều tiết rượu bia, tiêm chủng HPV và viêm gan B, cải thiện chất lượng không khí, bảo đảm an toàn lao động, cũng như tạo môi trường thuận lợi cho ăn uống lành mạnh và vận động thể chất. 

Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: phòng ngừa có thể “rẻ” về chi phí y tế trong tương lai, nhưng lại “đắt” về năng lực quản trị ở hiện tại.

Ung thư không tồn tại như một vấn đề đơn lẻ, mà nằm trong cùng hệ sinh thái rủi ro với các bệnh không lây nhiễm khác như tim mạch hay đái tháo đường. Vì vậy, phòng chống ung thư thực chất đòi hỏi các chính sách điều chỉnh ở quy mô xã hội, thay vì chỉ nhắm vào từng căn bệnh riêng lẻ.

Ngoài phòng ngừa, cuộc chiến với ung thư còn phụ thuộc vào năng lực chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời. 

Theo Guardian, Chính phủ Anh đã công bố kế hoạch đến năm 2035 nâng tỉ lệ bệnh nhân ung thư sống sót sau 5 năm điều trị lên 75%, thông qua các khoản đầu tư lớn cho Hệ thống Y tế quốc gia (NHS). Các biện pháp bao gồm mở rộng xét nghiệm, tăng số lượng máy quét, đẩy mạnh số hóa dữ liệu, triển khai xét nghiệm gene, mở rộng các trung tâm chẩn đoán và gia tăng phẫu thuật có hỗ trợ robot.

Tuy nhiên, phản ứng từ giới chuyên môn cho thấy tham vọng chính sách và thực tế vận hành vẫn còn khoảng cách đáng kể. Tổ chức Nghiên cứu ung thư Anh dù hoan nghênh mục tiêu trên, nhưng cảnh báo rằng nhiều bệnh nhân hiện vẫn phải chờ quá lâu để được chẩn đoán và bắt đầu điều trị, khiến lợi ích của các công nghệ mới khó phát huy trọn vẹn.

Nhìn chung, con số “gần 40% ca ung thư có thể phòng ngừa” của WHO chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển thành chính sách cụ thể và khả thi – từ kiểm soát thuốc lá, rượu bia, mở rộng tiêm chủng, đến cải thiện môi trường sống và năng lực sàng lọc, điều trị của hệ thống y tế quốc gia.