Tổng thống Nga Vladimir Putin và Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp nhau hồi tháng 8/2025 tại Alaska, Mỹ (Ảnh: AFP).
Được ký kết năm 2010 và gia hạn lần cuối năm 2021, hiệp ước New START góp phần duy trì sự ổn định chiến lược toàn cầu bằng cách giới hạn số lượng đầu đạn hạt nhân triển khai ở mức 1.550, cùng 700 phương tiện mang và 800 bệ phóng cho mỗi bên.
Tuy nhiên, trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị leo thang từ xung đột Nga-Ukraine, hiện đại hóa kho vũ khí của Trung Quốc và các mối đe dọa hạt nhân mới, triển vọng gia hạn New START ngày càng trở nên mịt mờ.
Đề xuất kéo dài tự nguyện giới hạn trung tâm thêm một năm của Tổng thống Nga Vladimir Putin hồi tháng 9/2025 ban đầu được Tổng thống Mỹ Donald Trump đánh giá là “ý tưởng hay”, nhưng đến nay Washington chưa có phản hồi chính thức. Hiệp ước New START hết hạn khiến cộng đồng quốc tế lo ngại về một cuộc chạy đua vũ trang mới.
Lịch sử và thành tựu của New START
Theo TASS, Hiệp ước New START được ký kết ngày 8/4/2010 tại Prague, Cộng hòa Séc, bởi Tổng thống Mỹ Barack Obama và Tổng thống Nga Dmitry Medvedev, thay thế cho Hiệp ước START I hết hạn năm 2009. Hiệp ước có thời hạn 10 năm, với tùy chọn gia hạn 5 năm một lần, được phê chuẩn bởi Thượng viện Mỹ cũng như Quốc hội Nga vào cuối 2010.
Theo Bộ Ngoại giao Mỹ, New START giới hạn mỗi bên chỉ được triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược, 700 tên lửa đạn đạo liên lục địa (ICBM), tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và máy bay ném bom chiến lược, cùng 800 bệ phóng triển khai và không triển khai. Đến năm 2018, cả hai bên đều tuân thủ các giới hạn này, với Nga báo cáo 1.549 đầu đạn và Mỹ 1.419 đầu đạn vào tháng 9/2020, theo dữ liệu từ Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (ACA).
Hiệp ước không chỉ là công cụ giảm số lượng vũ khí mà còn thiết lập cơ chế xác minh nghiêm ngặt, bao gồm 18 cuộc thanh sát hàng năm, trao đổi dữ liệu hai lần mỗi năm và thông báo thường xuyên về di chuyển vũ khí. Điều này tạo ra “sự minh bạch đáng tin cậy”, giúp phát hiện vi phạm sớm và giảm nghi ngờ lẫn nhau, theo đánh giá của Mike Albertson, cựu thành viên đoàn đàm phán New START của Mỹ. Ông Albertson nhấn mạnh: “Hiệp ước không chỉ giảm số lượng vũ khí mà còn xây dựng lòng tin, tạo nền tảng cho các thỏa thuận tương lai. Việc tuân thủ lẫn nhau đã ngăn chặn các quyết định leo thang nguy hiểm”.
Giai đoạn 2011-2023, New START đã thực hiện hơn 400 cuộc thanh sát, cung cấp cái nhìn sâu sắc về chương trình hạt nhân của đối phương, góp phần giảm hơn 90% kho vũ khí chiến lược so với đỉnh điểm Chiến tranh Lạnh.
Dù đối mặt với thách thức như đại dịch COVID-19 (dẫn đến tạm ngừng thanh sát năm 2020) và căng thẳng địa chính trị, New START vẫn duy trì vai trò ổn định. Ngay cả khi Mỹ rút khỏi Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Tầm trung và Tầm ngắn (INF) năm 2019, hiệp ước vẫn ngăn chặn chạy đua vũ trang giữa hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới.
Chuyên gia Daryl Kimball, Giám đốc Điều hành Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (ACA), nhận định: “New START không chỉ là thỏa thuận kiểm soát vũ khí, mà là nền tảng của sự ổn định hạt nhân. Việc hết hạn mà không có thỏa thuận thay thế có thể dẫn đến chạy đua vũ trang, làm tăng nguy cơ xung đột toàn cầu”. Theo Reuters, hiệp ước giúp duy trì “tính dự đoán” trong lĩnh vực tên lửa hạt nhân, đặc biệt trong bối cảnh Nga triển khai vũ khí hạt nhân chiến thuật ở Belarus năm 2023 và Mỹ đang đẩy mạnh phát triển hệ thống phòng thủ tên lửa, nhất là siêu dự án “Vòm Vàng”.
Thành tựu của New START còn nằm ở việc thúc đẩy hòa bình toàn cầu. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), chi phí hiện đại hóa hạt nhân của Mỹ đạt 634 tỷ USD từ 2021-2030, trong khi Nga khoảng 100 tỷ USD/năm, nhưng hiệp ước đã giúp tiết kiệm hàng nghìn tỷ USD bằng cách tránh leo thang căng thẳng không cần thiết. Chuyên gia Tara Drozdenko từ Liên minh các nhà khoa học quan tâm cảnh báo rằng: “Hiệp ước New START hết hạn mà không có cơ chế nào để thay thế sẽ kích hoạt cuộc chạy đua vũ trang mới giữa Mỹ – Nga – Trung, với chi phí khổng lồ và tăng nguy cơ tai nạn hạt nhân”. Tuy nhiên, thành tựu này bị đe dọa bởi sự đình chỉ của Nga năm 2023, dẫn đến ngừng việc thanh sát và trao đổi thông tin.
Sự đình chỉ và các đề xuất gần đây
Nga chính thức đình chỉ tham gia New START ngày 28/2/2023, với lý do “Mỹ hỗ trợ Ukraine và triển khai vũ khí hạt nhân ở châu Âu”. Theo TASS, Nga ngừng các cuộc thanh sát, trao đổi dữ liệu và họp Ủy ban Tư vấn Song phương (BCC), nhưng cam kết “tự nguyện tuân thủ giới hạn số lượng”. Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết Nga vẫn duy trì dưới giới hạn phát triển kho vũ khí chiến lược, nhưng có phần thiếu minh bạch, qua đó làm tăng nghi ngờ. Mỹ phản ứng bằng cách ngừng thông báo cho Nga từ tháng 8/2023, nhưng vẫn cam kết tuân thủ nếu Nga quay lại. Đến tháng 10/2025, không có phiên họp BCC nào, Nga từ chối các đề xuất đàm phán của Mỹ.
Thứ trưởng Ngoại giao Nga Sergei Ryabkov nhận định: “Không có cơ sở để khôi phục đầy đủ Hiệp ước New START trong bối cảnh hiện tại, thời hạn hết hạn sắp đến, việc thảo luận về kịch bản này ngày càng mất đi ý nghĩa”. Tháng 9/2025, Tổng thống Putin đề xuất “tự nguyện duy trì giới hạn số lượng trung tâm của New START trong ít nhất 1 năm sau khi hết hạn”, nếu Mỹ làm tương tự, nhằm “ngăn chặn chạy đua vũ trang và đảm bảo tính dự đoán”. Đề xuất này được đưa ra trong bối cảnh đàm phán ngừng bắn tại Ukraine và mong muốn của ông Trump về thỏa thuận mới bao gồm Trung Quốc. Người phát ngôn Nhà Trắng Karoline Leavitt gọi đây là “đề xuất khá tốt”, nhưng Tổng thống Trump sẽ đưa ra quyết định.
Ngày 5/10/2025, ông Trump gọi đề xuất của ông Putin là “ý tưởng hay”. Tuy nhiên, đến tháng 1 này, Tổng thống Trump nói với New York Times rằng: “Nếu nó hết hạn, thì hết hạn. Chúng ta sẽ thiết lập một thỏa thuận mới tốt hơn”. Nga cho biết chưa nhận được phản hồi chính thức từ Mỹ. Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev cảnh báo: “Việc hết hạn New START sẽ làm cả thế giới báo động, vì lần đầu tiên kể từ đầu những năm 1970, các cường quốc hạt nhân lớn nhất (Nga và Mỹ) không có giới hạn”.
Chuyên gia James Acton từ Viện RAND đánh giá: “Đề xuất của Tổng thống Putin là tín hiệu tích cực, nhưng chỉ là tạm thời. Nó có thể bước đệm cho đàm phán, nhưng không giải quyết vấn đề cốt lõi như thanh sát và bao gồm Trung Quốc”. Trung Quốc hoan nghênh đề xuất của Nga, coi đây là “điều tích cực”, nhưng từ chối tham gia trừ khi Mỹ giảm kho vũ khí. Đến ngày 2/2, vẫn chưa có dấu hiệu đàm phán mới, hiệp ước New START sẽ hết hạn mà không có thay thế.
Thách thức và triển vọng tương lai
Giới chuyên gia nhận định, xung đột quân sự Nga – Ukraine là rào cản lớn nhất, khi Nga cáo buộc Mỹ “hủy hoại cân bằng chiến lược” qua hỗ trợ quân sự cho Kiev. Tháng 11/2024, ông Putin thử nghiệm tên lửa tầm trung Oreshnik ở Ukraine, vi phạm tinh thần New START. Mỹ muốn thỏa thuận mới bao gồm cả Trung Quốc, nhưng Bắc Kinh từ chối trừ khi Mỹ cắt giảm 50% kho vũ khí. Theo Viện Chatham House (Anh), việc đưa Trung Quốc vào làm điều kiện tiên quyết có thể dẫn đến không có giới hạn nào.
Hiện đại hóa vũ khí làm phức tạp thêm tình hình; theo đó Nga triển khai tên lửa ở Belarus, Mỹ phát triển “Vòm Vàng”. Sau khi Hiệp ước hết hạn, Nga, Mỹ có thể tăng kho vũ khí chiến lược. Chuyên gia Scott Sagan từ Đại học Stanford (Mỹ) cảnh báo: “Điều này sẽ khuyến khích Mỹ và Nga tải thêm đầu đạn hạt nhân, làm gia tăng nguy cơ leo thang và chạy đua vũ trang”. Thượng nghị sĩ Mỹ Ed Markey kêu gọi các bên cần đàm phán và tái cam kết kiểm soát vũ khí để tránh cuộc chạy đua hạt nhân mới.
Thời gian tới, 3 kịch bản có thể xảy ra: Thứ nhất, gia hạn tạm thời một năm nếu Mỹ chấp nhận đề xuất của Nga, tạo thêm thời gian đàm phán. Thứ hai, xây dựng thỏa thuận đa phương mới, ông Trump muốn một cơ chế mới bao gồm cả Trung Quốc. Chuyên gia Toby Dalton từ Viện Carnegie nhận định: “Đây là thách thức lớn, Bắc Kinh chỉ tham gia nếu Mỹ cắt giảm đáng kể”. Thứ ba, hiệp ước hết hạn mà không có cơ chế khác thay thế. Đây là kịch bản tồi tệ nhất đối với nhân loại, dẫn đến việc không còn giới hạn nào cho cả Nga và Mỹ sau hàng thập kỷ qua.
Để “cứu vãn” tình hình, giới quan sát quốc tế đề xuất giải pháp cần nhanh chóng khôi phục Ủy ban Tư vấn Song phương (BCC), mở rộng đàm phán đa phương qua Liên hợp quốc và tích hợp kiểm soát vũ khí vào đàm phán hòa bình Ukraine. Triển vọng New START đang bế tắc, với tia hy vọng mong manh là đề xuất của Tổng thống Putin.
Là thỏa thuận duy nhất giới hạn 87% kho hạt nhân toàn cầu, sự sụp đổ của nó có thể kích hoạt chạy đua vũ trang mới, đe dọa nền an ninh chung. Như giới chuyên gia nhấn mạnh: “Không có New START, chúng ta sẽ quay về thời kỳ Chiến tranh Lạnh, nhưng với công nghệ hiện đại hơn và rủi ro lớn hơn”. Giới chức Mỹ, Nga cần hành động khẩn cấp để duy trì di sản hòa bình của hiệp ước, vì lợi ích của nhân loại.
Nguồn: https://dantri.com.vn/the-gioi/3-kich-ban-co-the-xay-ra-khi-hiep-uoc-new-start-het-han-20260205110203564.htm
