Sáng 31/1, Hà Ngọc Anh, 6 tuổi, có mặt tại cổng Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Si Pa Phìn từ 6h. Theo lời dặn của cô giáo, Ngọc Anh dậy rất sớm, khi mặt trời còn chưa nhô lên khỏi những dãy núi nằm gối lên nhau như bát úp, con đường dài gần 8km đến trường tối sẫm và lạnh buốt trong sương.
Ngọc Anh được cô giáo trang điểm rất đẹp, môi đỏ, má hồng, tóc tết gọn phía sau. Em mặc chiếc áo cóm trắng cách điệu, vai bồng, khuy bạc, chiếc xỉn đen dài chấm gót thắt một mảnh xài ẻo màu xanh lam lấp lánh. Đó là trang phục đẹp nhất của thiếu nữ người Thái Trắng, thường mặc vào những dịp lễ hội đặc biệt.
Không chỉ Ngọc Anh, cổng trường hôm nay rực rỡ sắc màu. Em nào cũng mặc trang phục của dân tộc mình, từ Mông, Hà Nhì, Khơ Mú đến Si La, Lào, Cống… Các em xếp theo từng đội hình chào đón Tổng Bí thư Tô Lâm và các lãnh đạo Đảng, Nhà nước về thăm trường nhân ngày khánh thành.
Khoảnh khắc Hà Ngọc Anh được Tổng Bí thư bế trên tay, bước lên bậc thang tiến vào lễ đài đánh dấu sự kiện gần 1.000 học sinh ở Si Pa Phìn chính thức đặt chân vào ngôi trường bề thế, hiện đại bậc nhất biên cương.
25 năm trước, thầy giáo trẻ Nguyễn Văn Dúp tốt nghiệp Trường Sư phạm Tây Bắc. Anh không trở về quê nhà Thái Bình mà quyết định lên Mường Lay dạy học. Khi đó, Si Pa Phìn còn thuộc huyện Mường Lay, tỉnh Lai Châu.
Con đường từ trung tâm Điện Biên lên Mường Lay hiểm trở, khúc khuỷu, bên núi cao, bên vực thẳm, lau lách hoang vu. Xe khách phải dừng ở Na Sang, bởi cầu Na Pheo ngày đó vẫn còn là một cái ngầm nước, chưa có cầu bắc qua. Thầy Dúp đi bộ từ đó đến điểm trường, ngang qua Si Pa Phìn, tổng cộng 80km, mất cả ngày đường.
Những năm đầu đứng lớp, cái khó của thầy Dúp không phải đường sá hay thiếu thốn vật chất, mà nằm ở việc giữ chân học trò. Nhiều em đi học được vài buổi lại nghỉ vì nhà thiếu người làm nương, vì mưa lũ chắn đường, hoặc vì cái đói đến sớm hơn chữ nghĩa. Có lớp học, sĩ số đầu năm hơn hai chục em, đến cuối học kỳ chỉ còn phân nửa.
“Sáng thầy dạy trò, chiều thầy theo trò ra suối bắt cá cải thiện. Hồi tưởng về ngày ấy, tôi lại thấy thực tại như một giấc mơ giấc mơ mà trong những năm tháng gian khó nhất cũng chưa từng dám nghĩ tới”, thầy Dúp nói, gương mặt vẫn còn vẻ hốc hác của nhiều tháng trời lo toan.
Thầy vừa chính thức được bổ nhiệm vị trí Hiệu trưởng của Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Si Pa Phìn.
Thầy Đinh Văn Giáng lên Si Pa Phìn công tác từ năm 2010, sau thầy Dúp 9 năm. Thầy quê ở Quảng Bình, học chuyên nghiệp xong thì ở lại Tây Bắc rồi gắn bó với vùng biên. Ngày thầy Giáng mới lên, con đường vào Si Pa Phìn vẫn là lối mòn do bà con đi nương tạo thành. Không điện, không sóng điện thoại. Gia đình ở quê nhiều lần liên lạc không được, chỉ biết thấp thỏm lo con trai nơi núi rừng xa xôi.
“Lên đây dạy học, tôi xác định thiếu thốn là chuyện hiển nhiên, quen rồi thì không còn thấy đó là khó khăn nữa”, thầy Giáng nói.
Những năm kinh tế – xã hội còn nhiều hạn chế, chuyện học sinh Si Pa Phìn nghỉ học để ở nhà trông em, phụ bố mẹ làm nương là điều không hiếm. Có em sáng đi học, chiều đã phải theo gia đình lên rẫy, vài hôm sau mới quay lại lớp. Việc học vì thế bị ngắt quãng, thầy cô chỉ biết cố gắng bù đắp từng chút một.
Sau này, khi đời sống nơi đây tốt lên, được Đảng và Nhà nước quan tâm, có nhiều chính sách hỗ trợ, học sinh cũng đi học chuyên cần hơn. Song, khi cùng nhà trường tiếp nhận ngôi trường mới, thầy Giáng vẫn choáng ngợp. Thầy không tin được rằng lại có một trường hiện đại theo những tiêu chuẩn khắt khe nhất được dựng lên ở nơi chỉ có đồi núi trùng điệp như vô tận.
“Từ nay, thầy và trò sẽ được về chung một nhà. Không chỉ lên lớp cùng nhau mà còn được ăn cùng mâm, ngủ cùng nhà”, thầy Giáng xúc động nói.
Sân trường Si Pa Phìn ngày khánh thành đông vui hơn cả cảnh xuống chợ ngày xuân. Đôi bạn Giàng Thị Mò và Giàng Thị Bầu dắt tay nhau đi tham quan khắp trường. Hai chị em đều ở bản Phi Lĩnh 1, cách trường chừng 4 cây số. Các em là học sinh Trường THCS Tân Phong, thuộc đối tượng học sinh được chuyển về trường nội trú Si Pa Phìn học tập.
Niềm háo hức lớn nhất của Mò và Bầu là sẽ được ở nội trú, sáng không phải dậy từ lúc sương đang ngủ, nhóm bếp nấu cơm mang đến trường; trưa không phải ăn cạp lồng cơm nguội hay lang thang ngoài cửa hàng tạp hoá ăn mì tôm úp.
Trường lại có cả bể bơi, cả sân bóng, cả những cây đàn mà các em lần đầu tiên nhìn thấy ngoài đời thực chứ không phải trên tivi.
Ngày 18/7/2025, Bộ Chính trị ban hành Thông báo số 81-TB/TW, thống nhất chủ trương đầu tư xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và trung học cơ sở tại 248 xã biên giới đất liền. Đây là một nhiệm vụ trọng tâm trong phát triển kinh tế – xã hội vùng biên, nhằm nâng cao dân trí, chất lượng nguồn nhân lực, tạo nguồn cán bộ là người địa phương, đồng thời góp phần củng cố quốc phòng, an ninh.
Theo chủ trương này, trong năm 2025 sẽ thí điểm đầu tư xây mới hoặc cải tạo 100 trường, chậm nhất phải hoàn thành để kịp khai giảng năm học 2026-2027. Các công trình thí điểm được xác định là hình mẫu, làm cơ sở để triển khai diện rộng, hướng tới mục tiêu hoàn thành toàn bộ 248 trường trong vòng 2-3 năm.
Chỉ 9 ngày sau, ngày 27/7/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm và đoàn công tác Trung ương dự lễ khởi công Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở Si Pa Phìn tại bản Nậm Chim 1, xã Si Pa Phìn, tỉnh Điện Biên. Công trình đầu tiên được triển khai trong số 248 trường biên giới này mang trọng trách của một ngôi trường kiểu mẫu, điển hình.
Dự án do Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Điện Biên làm chủ đầu tư, nguồn vốn lấy từ nguồn hỗ trợ của thành phố Hà Nội và nguồn xã hội hóa. Thời hạn yêu cầu hoàn thành là trước học kỳ II của năm học 2025-2026.
Trên diện tích 6,88ha, dự án bao gồm 31 phòng học, 14 phòng chức năng, 120 phòng nội trú, 15 phòng công vụ cùng hệ thống tiện ích như nhà đa năng – nhà văn hóa, bếp ăn, nhà tắm, bể bơi, sân thể thao…
Trong điều kiện bình thường, một dự án quy mô lớn như thế cần đến nhiều tháng để triển khai chỉ riêng một hạng mục như thiết kế. Nhưng tại Si Pa Phìn, toàn bộ công việc khảo sát địa hình, giải phóng và san lấp mặt bằng, thiết kế kiến trúc – cảnh quan cho đến thi công hoàn thiện và lắp đặt trang thiết bị bắt buộc phải diễn ra và hoàn tất trong 6 tháng.
Nhưng quan trọng hơn cả, thời điểm những nhát cuốc đầu tiên được thực hiện trên sườn đồi ở bản Nậm Chim 1 này cũng chính là thời điểm Si Pa Phìn bước vào mùa mưa nhiệt đới.
Mưa rừng Tây Bắc vốn đã khắc nghiệt, mùa mưa năm 2025 lại gắn liền với những kỷ lục. Mưa lũ dọc từ Bắc vào Nam, núi đồi ngấm nước, sạt lở khắp nơi. Nơi biên viễn xa xôi cách trở, đi lại khó khăn, cái gì cũng thiếu thốn, từ vật chất đến con người. Việc hoàn thiện công trình chỉ trong 6 tháng là điều không tưởng và chưa từng có tiền lệ ở Việt Nam.
Để đáp ứng yêu cầu tiến độ, dự án được triển khai theo hình thức vừa thiết kế vừa thi công, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, liên tục giữa chủ đầu tư, đơn vị thiết kế, đơn vị thi công và chính quyền địa phương. Các phương án kỹ thuật được điều chỉnh ngay trên công trường. Nhiều hạng mục được tổ chức thi công cuốn chiếu, không chờ hoàn tất toàn bộ hồ sơ mới triển khai.
Trong suốt quá trình thi công, công trường duy trì từ 600 đến 800 kỹ sư, công nhân và người lao động, có thời điểm lên tới gần 1.000 người. Các mũi thi công làm việc liên tục 2-3 ca mỗi ngày. Công trường sáng đèn xuyên đêm, không ngủ.
Ông Nguyễn Văn Mùi, Giám sát trưởng công trình – Tập đoàn Sungroup, cho biết đây là lần đầu tiên ông thực hiện một dự án có áp lực về thời gian và yêu cầu kỹ thuật lớn như thế.
“Triển khai dự án trong mùa mưa, chúng tôi đã thi công xuyên ngày đêm, bất chấp thời điểm 45 ngày mưa lũ kéo dài không dứt, đúng giai đoạn san lấp mặt bằng và thi công móng, đối mặt với nguy cơ thiên tai bất kỳ lúc nào. Khó khăn chồng khó khăn khi địa hình hiểm trở, chia cắt, việc vận chuyển nguyên vật liệu rất gian nan, chưa kể các thách thức trong giải quyết thủ tục pháp lý và giải phóng mặt bằng gấp rút.
Động lực lớn nhất thúc đẩy chúng tôi khi ấy chính là hình ảnh những em nhỏ và thầy cô bao nhiêu năm gian nan xuyên rừng, vượt suối tìm con chữ”, ông Mùi chia sẻ.
Tinh thần đó của những người đi xây trường đã biến những điều không gì là không thể. Trường Si Pa Phìn cứ thế hiện lên, từng chút mỗi ngày, trong mưa rừng Tây Bắc.
Tháng 1/2026, hơn 5 tháng thi công thần tốc, ngôi trường hiện lên bề thế, khang trang, hiện đại hơn bất kỳ ngôi trường công lập nào tại các thành phố lớn. PGS.TS Nguyễn Văn Hiền – Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội lên Si Pa Phìn trong ngày khánh thành – đã thốt lên rằng: “Ngay cả những ngôi trường ở các nước tiên tiến cũng chỉ đẹp như thế này”.
Dự án trường biên giới Si Pa Phìn được xem là một kỳ tích về tiến độ thi công trong điều kiện địa hình vùng sâu, vùng xa, giao thông cách trở và thời tiết khó khăn, khắc nghiệt. Tổng Bí thư Tô Lâm đánh giá công trình trường học khang trang, đồng bộ, chất lượng, an toàn và đầy đủ công năng được hoàn thành trong thời gian rất ngắn này là minh chứng sinh động cho tinh thần “nói đi đôi với làm, đã làm là làm đến nơi đến chốn”.
Khi bắt đầu khảo sát địa điểm xây dựng Trường Phổ thông nội trú liên cấp Si Pa Phìn, bài toán đầu tiên mà nhóm thiết kế đặt ra không phải là hình khối hay vật liệu, mà là địa hình. Núi cao, dốc lớn, địa chất phức tạp, mưa nhiều, nguy cơ sạt lở luôn hiện hữu. Mỗi quyết định đặt công trình ở đâu, cao bao nhiêu, lùi hay tiến về phía đường đều phải được cân nhắc kỹ lưỡng.
Theo KTS Trần Nguyễn Quảng – đại diện đơn vị khảo sát và thiết kế xây dựng, vị trí cuối cùng được lựa chọn phải đáp ứng đồng thời nhiều tiêu chí: thuận lợi giao thông, hạn chế lấp đất, tránh các khu vực có đường phân thủy và sườn đồi cao dễ sạt lở, đồng thời tiếp cận được nguồn điện, nước.
Thời gian dành cho thiết kế bị rút ngắn đến mức tối đa, toàn bộ quá trình từ khảo sát, lên ý tưởng đến thiết kế chi tiết được nén lại chỉ trong 15 ngày thiết kế cơ sở và 20 ngày thiết kế bản vẽ thi công, sau đó là triển khai song song trên công trường.
Song áp lực lớn nhất không nằm ở thời gian, mà ở câu hỏi làm thế nào để một ngôi trường đảm bảo tính chất hiện đại, phục vụ nhu cầu học tập theo những tiêu chuẩn cao nhất nhưng không làm mất đi bản sắc của học sinh dân tộc thiểu số. Đó là bài toán không dễ giải.
Ở Si Pa Phìn, học sinh chủ yếu là người Mông và Thái. Nhóm thiết kế đã lựa chọn hướng tiếp cận văn hoá bản địa thông qua việc đưa tinh thần sinh hoạt, cấu trúc không gian và kinh nghiệm xây dựng của người Mông, người Thái vào toàn bộ đồ án.
Ngôi trường được hình dung như một bản nhỏ, nơi các khối nhà thấp tầng đan xen, quây quần quanh những khoảng sân mở. Sân chơi được phân chia theo lứa tuổi và hoạt động, tạo nên nhịp sinh hoạt đa dạng và liên tục.
Theo KTS Trần Nguyễn Quảng, kiến trúc trường học biên giới cần đảm bảo hai yếu tố là bền vững và bản địa. Bền vững là sử dụng vật liệu có độ bền cao, dễ bảo dưỡng, phù hợp với tay nghề của công nhân địa phương, thậm chí thầy cô có thể tự sửa chữa những hạng mục đơn giản.
Bản địa là thích ứng với khí hậu vùng núi, học hỏi kinh nghiệm dân gian trong tổ chức mặt bằng, thông gió, chiếu sáng và tỷ lệ công trình, tạo cảm giác thân thuộc như ở nhà cho học sinh.
Chính vì thế, trường Si Pa Phìn được thiết kế như một phần đời sống bản làng, nơi học sinh vẫn duy trì sự gắn bó với cộng đồng trong suốt quá trình lớn lên. Khu thể thao, nhà đa năng và các không gian sinh hoạt chung được mở để người dân có thể cùng tham gia, tạo sự giao thoa tự nhiên giữa nhà trường và cộng đồng dân cư.
Kinh nghiệm bản địa cũng được nhóm thiết kế ứng dụng triệt để, như các lớp học được bố trí theo trục Bắc – Nam để đón gió mát, tránh gió Lào bỏng rát mùa hè và gió mùa Đông Bắc lạnh buốt mùa đông. Từng chi tiết, từ khu vệ sinh đến khu nội trú, đều được tính toán dựa trên thói quen sinh hoạt thực tế của học sinh vùng cao từng lứa tuổi.
Nhìn từ trên cao, Trường Phổ thông nội trú liên cấp Si Pa Phìn hoà vào không gian xanh biếc của núi rừng với bảng màu bản địa, màu nâu của đất, màu đỏ của gạch, xanh cây và sắc đá – những mảng màu như được nhặt ra từ vạt váy của cô gái Mông trong lễ hội Gầu Tào.
Trong khi ấy, những khối nhà lợp mái chồng diêm theo phong cách Thái trắng ở Mường Lay được sắp xếp đăng đối gợi nhớ hoạ tiết hình học trên chiếc khăn Piêu. Tỷ lệ chiều cao so với chiều ngang của các khối nhà được lấy từ tỷ lệ nhà sàn thực tế của người Thái.
Đặc biệt, thay vì đẩy công trình ra sát mặt đường, nhóm thiết kế chủ động lùi trường sâu vào sườn đồi, nhường không gian phía trước cho cây xanh, khu trồng trọt thực nghiệm. Theo thời gian, cây cối sẽ phủ kín các khoảng trống, để ngôi trường dần “chìm” vào rừng.
“Vài năm nữa, khi quay lại, chúng tôi mong sẽ thấy ngôi trường này nằm trong màu xanh, như thể nó đã ở đây từ rất lâu rồi”, ông Quảng nói.
Tại lễ khánh thành Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Si Pa Phìn, một em học sinh người Mông đã tặng Tổng Bí thư Tô Lâm bó hoa nhỏ bọc trong giấy màu nâu nhạt, không giống bất kỳ bó hoa nào mà Tổng Bí thư từng nhận trước đây. Đó là một bó hoa của núi rừng Tây Bắc, gồm 1 cành mận trắng, vài nhánh dương xỉ, 2 bông lau nhỏ, 1 nhành hoa cải vàng cuối mùa và vài bông hoa dại không rõ tên. Còn trong khuôn viên trường, cây hoa mà các lãnh đạo Đảng Nhà nước trồng tặng các em học sinh là ban trắng.
Đó cũng là những thông điệp sâu lắng về văn hoá, về chủ quyền lãnh thổ quốc gia nơi mỗi cột mốc đường biên được gửi gắm trọn vẹn trong ngôi trường vùng biên viễn – Trường Phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và THCS Si Pa Phìn.
Nguồn: https://dantri.com.vn/giao-duc/truong-noi-tru-si-pa-phin-ky-tich-moc-len-giua-mua-rung-tay-bac-20260212102330726.htm
