Bí ẩn tộc người Rục, từ hang đá đến “Báo vàng”

Tháng 8-2025, tại TP Locarno (Thụy Sĩ), bộ phim tài liệu “Tốc, Giấy và Nước” của 2 đạo diễn Trương Minh Quý (Việt Nam) và Nicolas Graux (Bỉ) – đã giành giải Báo vàng hạng mục Nhà làm phim đương đại, cùng giải đặc biệt Pardo Verde tại Liên hoan phim quốc tế Locarno lần thứ 78.

Bộ phim được quay suốt 3 năm tại 2 xã Kim Phú và Kim Điền, tỉnh Quảng Trị với 4 “diễn viên” đều là người Rục. Trong đó trung tâm là bà Cao Thị Hậu (70 tuổi) – một trong những người cuối cùng sinh ra trong hang đá.

Ký ức hang đá và nỗi nhớ rừng không dứt

Người Rục thuộc nhóm dân tộc Chứt, từng sống biệt lập trong các hang đá giữa rừng núi Trường Sơn. Những năm 1960, lực lượng chức năng phát hiện và vận động bà con rời hang, định cư tại thung lũng Rục Làn. Từ đó đến nay, đồng bào Rục đã từng bước thay đổi phương thức sinh sống.

Hiện người Rục đã biết trồng lúa nước, trồng rừng, trồng sắn, nuôi gia súc gia cầm. Trẻ em được đến trường, nhiều hộ có nhà xây kiên cố. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu văn hóa, dấu ấn của đời sống săn bắt – hái lượm vẫn hiện diện trong ký ức và sinh hoạt thường ngày.

Bà Cao Thị Hậu – hiện sống tại xã Kim Điền, cho biết dù đã quen với đời sống định cư, bà vẫn nhớ quãng thời gian sống trong hang đá. Ký ức về bếp lửa không tắt, những buổi theo cha mẹ vào rừng, hay những câu chuyện kể bên ánh lửa vẫn còn nguyên.

Trong đời sống tâm linh, người Rục thờ thần núi, thần rừng, quan niệm con người khi qua đời sẽ trở về với rừng. Họ không duy trì tục thờ cúng tổ tiên như nhiều bộ tộc khác. Một số thực hành truyền thống như “thổi thắt”, “thổi mở” hay “hấp hơi” từng tồn tại trong đời sống văn hóa, phản ánh quan niệm riêng về sinh nở, sức khỏe và sự bảo vệ cộng đồng.

Dù đã sản xuất nông nghiệp, nhiều gia đình vẫn vào rừng đào củ mài, lấy măng, bắt ốc đá. Theo một số chuyên gia, đây không chỉ là nguồn bổ sung lương thực mà còn là cách duy trì mối liên hệ với môi trường sống truyền thống.

Mang trong mình nhiều điều bí ẩn như thế, nên người Rục được Quốc tế xếp vào tốp 1 trong 10 tộc người bí ẩn nhất thế giới. Thời gian qua, họ là đề tài “không vơi cạn” của báo chí. Người Rục cũng bắt đầu hấp dẫn các nhà khoa học, các nhà làm phim đến nghiên cứu, khám phá; trong đó có đạo diễn Trương Minh Quý và các nhà làm phim đến từ TP. Hồ Chí Minh.

Từ thung lũng Rục Làn ra thế giới

Đạo diễn Trương Minh Quý (SN 1990, ở Đắk Lắk) – được biết đến với phong cách pha trộn giữa tài liệu và hư cấu, thường khai thác ký ức và không gian. Anh Quý cho biết ê kíp đã nhiều lần trở lại địa bàn, “cùng ăn, cùng ở” với người dân trong suốt 3 năm để hoàn thành bộ phim: “Tốc, Giấy và Nước”

Bộ phim tài liệu này không chỉ ghi lại sinh hoạt thường ngày mà còn đan xen hồi ức và hiện tại, qua lời kể của bà Hậu và người thân. Ngoài nhân vật chính là bà Cao Thị Hậu, 3 diễn viên còn lại đều trong phim đều là người Rục trong gia đình bà, gồm: Cao Thị Bát (xã Kim Điền); Cao Xuân Doanh, Cao Thị Hiệu (xã Kim Phú). 

Họ không phải diễn viên chuyên nghiệp, không đóng vai theo kịch bản, mà xuất hiện trước máy quay bằng chính đời sống thường nhật của mình. Những sinh hoạt gia đình, lao động, cử chỉ nhỏ và khoảnh khắc lặng lẽ được ghi lại như những mảnh ký ức sống, không có lời bình hay phỏng vấn trực diện.

Phim sử dụng tiết tấu chậm, nhiều cảnh quay tĩnh, tập trung vào không gian núi rừng Phong Nha – Kẻ Bàng. Cảnh quan thiên nhiên được đặt song song với câu chuyện về sự thay đổi văn hóa, tạo nên cấu trúc vừa mang tính ghi chép vừa có yếu tố suy tưởng.

Theo giới chuyên môn quốc tế, tác phẩm tạo được sự cân bằng giữa quan sát đời sống và chất thơ điện ảnh, đồng thời gợi mở câu hỏi về mối quan hệ giữa con người với ký ức và môi trường.

Sau buổi công chiếu tại Locarno, phim tiếp tục được mời tham dự một số liên hoan phim quốc tế khác. Tháng 11-2025, khi tác phẩm được trình chiếu tại Doha (Qatar), đoàn làm phim mời bà Cao Thị Hậu tham dự.

Đây là lần đầu bà Hậu ra nước ngoài. Từ một người từng sống trong hang đá, bà xuất hiện tại sự kiện điện ảnh quốc tế ở một trong những thành phố hiện đại của khu vực Trung Đông.”Rất tự hào khi văn hóa bản địa người Rục được làm phim và đạt giải” – bà Hậu rất đỗi vui mừng.

Theo đạo diễn Trương Minh Quý, sự hiện diện của nhân vật chính tại các buổi chiếu là trải nghiệm đặc biệt, cho thấy sự thay đổi rõ rệt của cộng đồng người Rục trong hơn nửa thế kỷ.

Sự kiện phim đoạt giải tại Locarno được xem là dấu mốc mới của điện ảnh độc lập Việt Nam, đồng thời góp phần giới thiệu hình ảnh đời sống và văn hóa người Rục tới khán giả quốc tế.

Từ một cộng đồng từng sống biệt lập trong rừng sâu, người Rục nay xuất hiện trong các diễn đàn điện ảnh lớn. Hành trình ấy, qua lăng kính của “Tốc, Giấy và Nước”, được kể như một câu chuyện về ký ức, thay đổi và sự kết nối giữa con người với cội nguồn.