Khi bản làng lên sóng

Rời Sìn Hồ, vệt sóng ấy loang xa tới Mường Lay, Tuần Giáo (Điện Biên). Ở đây, tinh thần “làng Taobao” không chỉ dừng lại ở việc bán hàng cá nhân, mà đã nâng tầm thành một phong trào học tập số quy mô cộng đồng. Dưới sự hỗ trợ của các dự án như The Asia Foundation, những lớp học về công nghệ số đã mọc lên ngay tại các nhà văn hóa thôn bản, nơi vốn trước đây chỉ dùng cho những buổi họp bình xét hộ nghèo.

Nhiều người không khỏi ngạc nhiên khi chứng kiến cảnh những phụ nữ Mông, Thái vốn trước nay chỉ quen thêu thùa, tay bế tay bồng, nay lại bàn tán xôn xao về “thuật toán TikTok”, về “tỷ lệ giữ chân người xem” hay “cách gắn giỏ hàng” – những thuật ngữ mà ngay cả thanh niên phố thị cũng đôi khi thấy lạ lẫm.

Ma Thị Chú – một người con của vùng cao Mường Khương (Lào Cai), nay đã trở thành một KOL có tiếng – lặn lội hàng trăm cây số sang Điện Biên để làm giảng viên cho chị em.

Chị Chú bồi hồi kể lại: “Có những chị em lần đầu cầm máy livestream, tay còn run, tiếng Kinh còn chưa sõi, vậy mà chỉ sau vài chục phút tương tác đã có ngay 4-5 đơn hàng đầu tiên. Ánh mắt họ lúc ấy sáng rực lên, một niềm vui không thể diễn tả bằng lời. Đó không chỉ là niềm vui vì bán được hàng, mà là niềm kiêu hãnh khi nhận ra mình không bị bỏ lại phía sau trong dòng chảy của thời đại”.

Tại đây, mô hình cộng đồng được thể hiện rõ nét qua việc “người thạo chỉ người chưa biết”. Các chị em tự phân vai theo năng khiếu: người giỏi ăn nói, bộc trực thì trực tiếp livestream; người khéo tay, tỉ mỉ thì đảm nhận khâu đóng gói hàng hóa; những người trẻ thạo máy tính, điện thoại thì phụ trách quản lý đơn hàng và đối soát vận chuyển. Sự chuyên môn hóa tự phát nhưng nhịp nhàng này chính là đặc điểm cốt lõi của những “ngôi làng thương mại điện tử” kiểu mẫu. Nó biến những hộ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún thành một mắt xích quan trọng, chuyên nghiệp trong chuỗi cung ứng hàng hóa hiện đại.

Có những chị em lần đầu cầm máy livestream, tay còn run, tiếng Kinh còn chưa sõi, vậy mà chỉ sau vài chục phút tương tác đã có ngay 4-5 đơn hàng đầu tiên. Ánh mắt họ lúc ấy sáng rực lên, một niềm vui không thể diễn tả bằng lời. Đó không chỉ là niềm vui vì bán được hàng, mà là niềm kiêu hãnh khi nhận ra mình không bị bỏ lại phía sau trong dòng chảy của thời đại”.

Ở Trung Quốc, mô hình “làng Taobao” – nơi cả làng cùng bán hàng qua các nền tảng thương mại điện tử – từng được xem là một cuộc cách mạng nông thôn, làm thay đổi bộ mặt của hàng nghìn vùng quê hẻo lánh. Ở nước ta, khái niệm ấy có lẽ chưa từng được gọi tên chính thức, nhưng những gì đang diễn ra ở Sìn Hồ, Mường Khương hay Cai Kinh (Lạng Sơn) cho thấy một hình thái tương tự, mang đậm bản sắc Việt, đang mạnh mẽ hiện hữu.

Sự tương đồng nằm ở: sản phẩm đặc trưng địa phương, sự tham gia đồng lòng của cả cộng đồng và nền tảng số đóng vai trò cầu nối vạn năng. Nhưng khác biệt lớn nhất, và cũng là niềm tự hào nhất, nằm ở cách hình thành. Nếu “làng Taobao” ở Trung Quốc được thúc đẩy mạnh mẽ từ các tập đoàn công nghệ khổng lồ và chính sách hạ tầng bài bản, thì những “làng bán hàng số” ở vùng cao nước ta lại được ươm từ nội lực, từ nhu cầu sinh tồn và khát vọng thoát nghèo cháy bỏng của bà con.

Đó là nhu cầu tự thân để thoát khỏi cảnh “được mùa mất giá”, thoát khỏi sự lệ thuộc vào những lời hứa hão của thương lái, thoát khỏi những rào cản nghiệt ngã của địa lý và thời tiết. Khi đường núi vẫn còn hiểm trở, khi chợ phiên chỉ họp vỏn vẹn vài ngày trong tháng, thì chiếc điện thoại kết nối internet trở thành con đường ngắn nhất, bằng phẳng nhất để nông sản vùng cao đi ra khỏi bản, đến với mâm cơm của người tiêu dùng phố thị.

Tại Bắc Hà (Lào Cai), “làng Taobao” lại mang sắc thái của một “công xưởng văn hóa” rực rỡ sắc màu. Tại đây, các Hợp tác xã thổ cẩm đã không còn thụ động ngồi chờ khách du lịch tại chợ phiên. Nhờ livestream, “chợ” giờ đây mở cửa 24/7, không biên giới.

Ma Thị Chú và các cộng sự đã đưa cả tiếng thoi đưa lách cách, cả mùi thơm của vải chàm và những câu chuyện về hoa văn dân tộc lên không gian mạng. Khách hàng tận Thành phố Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng có thể vừa xem livestream, vừa yêu cầu thêu tên mình lên sản phẩm, vừa trò chuyện về phong tục người Mông.

Sự tương tác trực tiếp này đã nâng tầm giá trị thổ cẩm, biến nó từ một món đồ lưu niệm thô mộc thành một sản phẩm có câu chuyện, có hồn cốt và có giá trị kinh tế cao.

Tương tự, tại “thủ phủ” na đá Chi Lăng (Lạng Sơn),  người nông dân chân đất đã biến bản làng mình thành một đội ngũ “đại sứ nông sản” hùng hậu.

Ở tuổi 55, cái tuổi mà nhiều người chọn cách nghỉ ngơi vui vầy cùng con cháu, bà Đặng Thị Thơ lại chọn con đường gian nan nhất: làm người tiên phong. Bà đi từng nhà, kiên trì vận động chị em học cách chụp ảnh na sao cho thật, đóng thùng sao cho chuyên nghiệp để trái na cũng như những đặc sản khác của xứ Lạng dù vượt hàng nghìn km vẫn giữ được độ tươi ngon.

Bà tâm sự: “Mình làm thật, sản phẩm mình sạch và ngon thì mình phải biết cách khoe ra cho cả nước biết, đó là cách mình bảo vệ mồ hôi nước mắt của bà con mình”.