Đột phá thể chế mở đường cho nhiệm kỳ hành động

Đại hội XIV của Đảng đã xác định ba đột phá chiến lược trọng tâm gồm thể chế và thực thi, nguồn nhân lực và hạ tầng. Đây là những “đòn bẩy” quyết định để đất nước bứt phá trong giai đoạn phát triển mới, đặt ra yêu cầu phải làm thật mạnh, thật nhanh và đến nơi đến chốn, nhất là đối với đột phá về thể chế – “đột phá của đột phá”.

Ông Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, đại biểu Quốc hội khóa XV, nhìn nhận trong bối cảnh Việt Nam đứng trước cơ hội lịch sử để bước vào kỷ nguyên mới và cũng là nhiệm kỳ hành động, cải cách thể chế là điều kiện tiên quyết để giải phóng nguồn lực xã hội, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

. Phóng viên: Đột phá thể chế được Đại hội XIV đặt ra với yêu cầu “làm thật mạnh, làm thật nhanh”. Ông đánh giá thế nào về tính cấp thiết của nhiệm vụ này?

+ Ông Hoàng Minh Hiếu: Trong bối cảnh Việt Nam đang đứng trước cánh cửa của kỷ nguyên phát triển mới, tăng tốc hoàn thiện thể chế không chỉ mang tính cấp thiết mà còn là đòn bẩy quyết định sự thành bại của toàn bộ chiến lược phát triển quốc gia.

Thể chế chính là “luật chơi” quyết định các nguồn lực được phân bổ hiệu quả hay bị lãng phí, người dân và doanh nghiệp (DN) có dám đầu tư dài hạn, sáng tạo được khuyến khích hay bị cản trở và công bằng xã hội có được bảo đảm…

Nhiều quốc gia như Nhật Bản, Singapore… dù không có lợi thế tài nguyên, khoáng sản nhưng vẫn vươn lên mạnh mẽ nhờ hệ thống thể chế minh bạch, đề cao pháp quyền, trọng dụng nhân tài và kiểm soát, phân bổ nguồn lực hiệu quả.

Đối với Việt Nam, thể chế vẫn còn là điểm nghẽn cho phát triển kinh tế – xã hội. Các động lực tăng trưởng truyền thống như lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên, mở rộng đầu tư đã dần cạn dư địa, khiến nguy cơ phát triển chậm lại đã hiện hữu.

Do vậy, hoàn thiện thể chế chính là động lực phát triển mới để giải phóng các nguồn lực đang bị kìm hãm, tạo niềm tin xã hội, nâng cao năng suất và chất lượng tăng trưởng.

. Chúng ta đang đứng trước áp lực phải chớp lấy cơ hội lịch sử. Vậy trong quy trình lập pháp hiện nay, đâu là nút thắt ngốn nhiều thời gian nhất khiến pháp luật chưa theo kịp thực tiễn?

+ Nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI tới đây là thời điểm Việt Nam đứng trước cơ hội mang tính lịch sử để đẩy mạnh cải cách thể chế.

Về thách thức, nếu không cải cách mạnh mẽ và thực chất, chúng ta sẽ khó tạo ra các động lực tăng trưởng mới và khó theo kịp tốc độ phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ và mô hình quản trị hiện đại.

Ở chiều ngược lại, thuận lợi là quyết tâm chính trị rất mạnh mẽ của lãnh đạo Đảng và Nhà nước trong thúc đẩy cải cách thể chế theo hướng kiến tạo phát triển. Chưa bao giờ công tác xây dựng và hoàn thiện thể chế lại được đặt ở vị trí trung tâm như hiện nay, được xác định là “đột phá của đột phá”.

Về những tồn tại, theo tôi, nguyên nhân cơ bản khiến thời gian xây dựng luật còn kéo dài là chưa phân định thật rõ ràng giữa các giai đoạn của quy trình lập pháp. Dù Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 đã bước đầu tách bạch giữa hai giai đoạn hoạch định chính sách và quy phạm hóa chính sách. Tuy nhiên thực tế, cách thức tổ chức hai giai đoạn này còn chồng lấn, đặc biệt là ở khâu lấy ý kiến nhiều vòng, nhiều lượt.

Về nguyên tắc, việc lấy ý kiến, thu thập và tổng hợp thông tin cần được làm kỹ ngay từ giai đoạn phân tích, hoạch định chính sách; còn ở giai đoạn quy phạm hóa chính sách nên dựa vào năng lực chuyên môn của các chuyên gia, bởi đây là công việc mang tính kỹ thuật pháp lý chuyên sâu, không nhất thiết phải tham vấn rộng rãi như ở giai đoạn trước. Phân định rõ như vậy sẽ giúp quy trình mạch lạc và rút ngắn đáng kể thời gian lập pháp.

. Từ thực tiễn giám sát và xây dựng pháp luật, theo ông, đâu là những “điểm nghẽn” pháp lý lớn nhất đang kìm hãm nguồn lực phát triển?

+ Thứ nhất là điểm nghẽn về tư duy lập pháp. Ở không ít lĩnh vực, tư duy làm luật vẫn thiên về quản lý, kiểm soát hơn là kiến tạo phát triển. Điều này thể hiện ở cách tiếp cận nặng về tiền kiểm, coi trọng trình tự, thủ tục hành chính, duy trì tư duy “không quản được thì cấm”, thậm chí chưa hiểu rõ nhưng vẫn ban hành quy định để quản lý.

Việc ban hành nhiều quy định nhằm bao phủ mọi tình huống vô hình trung thu hẹp không gian tự do sáng tạo, làm gia tăng chi phí tuân thủ và rủi ro pháp lý cho người dân, DN.

Thứ hai là điểm nghẽn về quy trình và kỹ thuật lập pháp. Hoạt động lập pháp ở một số khâu còn xem nhẹ tính khoa học, chưa dựa đầy đủ trên dữ liệu, bằng chứng và đánh giá tác động chính sách thực chất.

Việc quy phạm hóa chính sách chưa thật sự chuyên nghiệp, dẫn đến nhiều quy định thiếu tính khả thi, diễn đạt đa nghĩa, khó hiểu và khó áp dụng thống nhất. Đây là nguyên nhân làm gia tăng tình trạng phải “giải thích luật”, “xin ý kiến” trong quá trình thực thi.

Thứ ba và cũng là điểm nghẽn lớn nhất chính là khâu tổ chức thi hành pháp luật. Không ít đạo luật được ban hành với kỳ vọng rất lớn nhưng khi đi vào cuộc sống lại chậm được triển khai, triển khai không đồng bộ hoặc thiếu cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả. Khoảng cách giữa “luật trên giấy” và “luật trong thực tiễn” vẫn còn khá xa, làm suy giảm niềm tin của xã hội và khiến nguồn lực bị ách tắc.

Ngoài ra còn có những điểm nghẽn khác mang tính liên thông, như sự thiếu đồng bộ, chồng chéo giữa các luật; sự phân tán thẩm quyền giữa các cơ quan; cơ chế phối hợp chưa hiệu quả giữa các cơ quan….

Những nút thắt này tồn tại dai dẳng chủ yếu do tư duy quản lý cũ còn nặng nề, cơ chế chịu trách nhiệm chưa rõ ràng và chưa coi cải cách thể chế là một quá trình liên tục, có ưu tiên chiến lược.

. Chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển là một mệnh lệnh lớn. Trong làm luật, tư duy này cần thay đổi thế nào để xóa bỏ cơ chế “xin-cho”, mở đường cho đổi mới sáng tạo?

+ Để thực hiện, theo tôi, pháp luật cần được thiết kế theo hướng tạo không gian tự do, an toàn và minh bạch cho sự phát triển. Điều này đòi hỏi phải mạnh dạn cắt giảm những quy định không cần thiết, những thủ tục gây tốn kém nhưng không tạo ra giá trị quản lý thực chất. Hiệu quả lập pháp không đo bằng số lượng luật mà phải được đánh giá bằng việc giảm bao nhiêu chi phí tuân thủ, tháo gỡ được bao nhiêu rào cản…

Tư duy lập pháp cần dựa trên nguyên tắc không ban hành quy định khi chưa hiểu rõ bản chất của vấn đề, đặc biệt là đối với các lĩnh vực mới, mô hình kinh doanh mới hay công nghệ mới. Thực tiễn cho thấy việc “chưa hiểu đã quản”, hoặc “không quản được thì cấm”, dễ làm triệt tiêu các cơ hội phát triển ngay từ trong trứng nước.

Tư duy kiến tạo phát triển phải được thể hiện rõ trong việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Pháp luật cần hạn chế tối đa các cơ chế cấp phép, chấp thuận mang tính tùy nghi, thay vào đó là những điều kiện, tiêu chí minh bạch, dễ kiểm chứng. Khi DN và người dân được “quyền làm trước, kiểm tra sau” trong khuôn khổ pháp luật rõ ràng thì tư duy “xin-cho” sẽ dần bị loại bỏ, môi trường kinh doanh trở nên thông thoáng và cạnh tranh hơn.

Cuối cùng, tư duy kiến tạo phát triển trong lập pháp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với cơ chế phản hồi và điều chỉnh linh hoạt. Pháp luật cần được thường xuyên rà soát, đánh giá trên cơ sở phản ánh của người dân, DN và thực tiễn áp dụng, để kịp thời sửa đổi những quy định không còn phù hợp.

. Vậy phải lấy sự hài lòng và thuận lợi của người dân, DN làm “thước đo” tối thượng cho mọi nỗ lực cải cách hành chính và thể chế trong giai đoạn tới?

+ Đúng vậy. Đột phá thể chế phải được kiểm chứng bằng hiệu quả thực tế trong đời sống và thước đo quan trọng nhất chính là mức độ hài lòng, thuận lợi của người dân và DN.

Bởi lẽ, nếu pháp luật được xây dựng đầy đủ nhưng người dân vẫn gặp khó khi thực hiện quyền, DN vẫn phải “xin-cho”, chi phí tuân thủ vẫn cao và rủi ro pháp lý vẫn lớn… thì những nỗ lực cải cách đó chưa thể coi là thành công.

Lấy người dân và DN làm trung tâm cũng đồng nghĩa với thay đổi cách đánh giá hiệu quả của cải cách thể chế. Thay vì tự đánh giá dựa trên tiến độ ban hành văn bản hay số lượng thủ tục được sửa đổi, cần chuyển sang đánh giá bằng những chỉ số cụ thể, như thời gian giải quyết có được rút ngắn không, chi phí tuân thủ có giảm thực chất không, mức độ minh bạch và khả năng dự đoán của pháp luật có được cải thiện không.

Khi người dân, DN cảm nhận rõ việc dễ làm hơn, ít rủi ro hơn, ít bị can thiệp tùy nghi hơn thì đó chính là bằng chứng thuyết phục nhất của cải cách thành công.

. Nhìn về mục tiêu 100 năm thành lập Đảng và 100 năm thành lập nước, ông kỳ vọng đột phá thể chế sẽ tạo bệ phóng nào để đưa đất nước bứt phá?

+ Theo tôi, bệ phóng thể chế trong kỷ nguyên mới, trước hết, được xây dựng từ một nền lập pháp hiện đại, có tính khoa học, chuyên nghiệp và hiệu quả cao, trong đó các công đoạn của quy trình lập pháp được thiết kế rõ ràng, rành mạch, phản ứng kịp thời với yêu cầu của thực tiễn.

Tôi kỳ vọng đột phá thể chế sẽ tạo ra không gian tự do rộng mở cho đổi mới sáng tạo, dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, áp dụng các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với những lĩnh vực mới… Khi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt thay vì can thiệp hành chính sâu, các nguồn lực trong xã hội, từ vốn, tri thức, công nghệ cho đến tinh thần khởi nghiệp, sẽ được giải phóng mạnh mẽ.

Bệ phóng thể chế trong kỷ nguyên mới còn nằm ở một bộ máy thực thi pháp luật hành động, kỷ cương và có trách nhiệm. Pháp luật phải xác định rõ trách nhiệm của từng cấp, từng cá nhân, có cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, đồng thời xử lý nghiêm sự trì trệ, né tránh, không hành động.

Tôi cũng kỳ vọng đột phá thể chế sẽ củng cố niềm tin xã hội và mối quan hệ lành mạnh giữa Nhà nước với người dân. Một hệ thống tư pháp hiệu quả sẽ bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, kiểm soát quyền lực Nhà nước và tạo nền tảng cho một xã hội pháp quyền hiện đại.

. Xin cảm ơn ông.

*****